УЛКАН ҚАНОТЛИ МЎЙСАФИД

0
226
ko'rishlar soni

Габриэль Гарсиа МАРКЕС

ҳикоя

Ёмғир уч кундан бери шаррос қуяр, иккиси ўрмалаб уйга кираётган қисқичбақаларни базўр уддалардилар; таёқ билан уришар, кейин Пелайо сувга ботган ҳовлини кесиб, уларни денгизга ташлаб келарди. Ўтган тун чақалоқнинг иссиғи чиқди; бу, чамаси, намчил ва бадбўй ҳаводан эди. Сешанбадан буён олам ғуссага чўмганди: денгиз ва само аллақандай кўкимтир-кулранг массага қоришган; мартда қум зарралари учқундек порлаган пляж энди лой ва чирик моллюскалардан иборат суюқ бўтқага айланганди. Ҳатто туш пайти ҳам офтоб жуда хира нур сочар, шу боис Пелайо патионинг[1] нариги бурчагида қимир-қимир этиб мунгли инграётган нима эканлигини билолмади. Фақат жуда яқин борибгина ерга юзтубан йиқилган мўйсафидга кўзи тушди – у тинимсиз туришга уринар, аммо ҳеч уддасидан чиқолмас, улкан қанотлари бунга йўл бермасди.

Даҳшатга тушган Пелайо касал гўдакка малҳам қўяётган хотини Элисенда қошига югурди. Иккиси лойда ағанаб ётган маҳлуққа тикилиб донг қотдилар. Кўринишидан гадойга ўхшарди у. Бир-икки тутам соч яланг калла суягига ёпишган, оғзида деярли тиши қолмаган, умуман, унинг қиёфасида салобатдан асар ҳам йўқ эди. Ярим пати юлиқ улкан қарчиғай қанотлар ҳовлининг ўтиб бўлмас балчиғига ботганди. Пелайо ва Элисенда уни шунчалар кўп ва диққат билан томоша қилдиларки, ниҳоят ғалати турқи-тароватига ўрганиб қолдилар, сал бўлмаса у иккисига қадрдонларидек туюлди. Шунда улар сўз қотишга журъат қилдилар, у аллақандай тушунуксиз лаҳжада денгизчилар каби бўғиқ товушда жавоб қайтарди. Кўп ўйламай, ғалати қанотларни ўша заҳотиёқ унутганча, уни довул маҳали ҳалокатга учраган аллақайси ажнабий кема матроси деган қарорга келдилар. Ҳар эҳтимолга ер тагида илон қимирласа билгувчи қўшни хотинни чақирдилар. Қўшни хотин бир қарашда уларнинг тахмини нотўғри эканини айтди.

-Фаришта-ку бу, – деди у иккисига. – Гўдакка шифо етказсин учун юборишган чоғи, аммо бечора жуда қарилигидан бунақа жалани кўтаролмай ерга қулаб тушибди.

Кўп ўтмай ҳамма Пелайонинг ростакам фаришта тутганидан бохабар бўлди. Ҳар балони билгувчи қўшни хотин ҳозирги фаришталар – бир замонлар Тангрига қарши фитна иштирокчилари бўлиб, самовий жазодан қочиб ердан паноҳ топганини таъкидлашига қарамай, биров уни ўлдиргани қўл кўтаришга журъат қилмади. Пелайо куннинг қолган ярмини қўлида ҳар эҳтимолга деб тутилган арқон билан ошхона деразасидан уни кузатди. Кечга бориб эса фариштани лойдан чиқариб, товуқларга қўшиб катакка қамади. Тун ярмидан ўтиб ёмғир тугаганига қарамай, Пелайо ва Элисенда қисқичбақалар билан курашни давом эттирардилар. Сал ўтмай чақалоқ кўзини очиб кўкрак тиланиб биғиллади – иссиғи буткул тушганди. Шунда иккисининг ҳам меҳри ийиб кетди, ўзаро фаришта учун сол ясашга, чучук сув ва уч кунга етгулик озиқ-овқат бериб, уни тўлқинлар ихтиёрига топширишга келишиб олишди. Бироқ саҳарлаб патиога чиқиб қарашсаки, деярли бутун қишлоқ аҳли шу ерда эди: ҳамма товуқ катак қаршисида тўдалашиб фариштани томоша қилишар, худди бу самовий махлуқот эмас, ҳайвонот боғидаги бир жонивор каби тап тортмай симтўр тешикларидан нон бўлаклари ташлашарди.

Соат еттиларда ғайриоддий хабардан ҳаяжонга тушган падре Гонсага етиб келди. Бу маҳал катак атрофини янада обрўлироқ томошабин ўраб олганди – энди ҳамма тутқуннинг эртаси ҳақда сўзлашарди. Соддадил, гўл кишилар уни Замин алькальди[2] этиб тайинлашади деб ишонишарди. Мулоҳазакор айримлар эса унинг толейига ҳамма жангларда зафар қозонувчи генерал бўлиш ёзилган деб тахминлардилар. Баъзи хаёлпарастлар эса одамларнинг қанотли ва донишманд зотини яратиш учун уни наслдор сифатида сақлашни маслаҳат қилдилар, эмишки бундай одамлар коинот интизоми билан шуғулланади. Падре Гонсага руҳонийликдан аввал дарахт кесувчи ишчи бўлганди. Симтўрга яқинлашаркан, шоша-пиша катехизис[3]дан билганларини ёдга олди, сўнг ушбу заиф эркакни яқиндан кўрмоқ истаб товуқ катак эшигини очишни сўради. Донг қотган товуқлар орасида фариштанинг ўзи ҳам улкан ночор қушни эслатарди. У қанотларини офтобга тутганча бурчакда, саҳарда олдига ташланган нонушта қолдиқлари ҳамда тезак орасида ўтирарди. Падре Гонсага товуқ катакка кириб у билан лотинчасига сўрашганида бефарқ, парда қоплаган нигоҳини базўр кўтариб, ўз лаҳжасида алланарсаларни минғирлади. Қавм руҳонийси ушбу махлуқ Тангри Таоло тилидан бехабарлиги, Унинг хизматчисини иззат қилишни билмаслигида аллақандай нохушлик борлигини ҳис қилди. Диққат билан қараркан, бу сохта фаришта жуда-жуда одамзодга ўхшаши намоён бўлди: ундан анқиётган саёқлик исига чидаб бўлмас, қанотларида паразитлар ғужғон ўйнар, катта патларини замин шамоли барбод қилган ва умуман, унинг тиланчини эслатувчи қиёфаси олий фаришталик рутбасига ҳеч рост келмасди. Падре Гонсага товуқхонадан чиқиб жамоатга лақмаликнинг зиёнлари тўғрисида қисқа ваъз ўқиди. У иблиснинг кўнгилчан жонларни алдамоқ ниятида ниқоб кийишдайин ярамас одатидан огоҳ этди. Алал-оқибат падре рост айтади, қирғий ва самолёт ўртасидаги фарқни англашда қанот муҳим унсур эмаскан, фариштани танишда ҳам бирор кўмак бериши душвор. У барибир епископга мактуб йўллашга сўз берди. Епископ ўз навбатида примас[4]га, примас эса Рим папасига ёзади – якуний қарор юқоридан келсин учун шундай қилиш керак. Унга нима, хатни олиб кўради, қарор чиқаради-қўяди!

Унинг эҳтиёткорлик борасидаги чақириғи унумсиз тупроққа сингиди. Тутқун фаришта ҳақидаги хабар шунчалар тез тарқадики, бир неча соат ўтиб патио бозорга айланди, охири ҳар дақиқа уйни вайрон қилиши мумкин бўлган оломонни милтиқ найзаси билан ҳайдасин учун аскарлар чақиришга тўғри келди. Тинимсиз ахлат йиғиштиравериб Элисенданинг бели оғриб кетганди, кейин хаёлида яхши ғоя туғилди: патионинг атрофини тўсиқ билан ўраб, фариштани кўргани келган ҳар бир зиёратчидан беш сентаводан олиш керак. Одамлар нақ Мартиникадан келарди. Бир сафар учар акробати бор сайёр цирк келди. Акробат визвизлаб оломон устидан учиб ўтдию, биров унга назар солмади, чунки унинг елкасида фариштанинг эмас, кўршапалак қаноти бор эди. Бутун Кариб кўрфазидан ноумид беморлар шифо истаб ёғилди, булар орасида гўдаклигидан юрак уришини санаб, охири саноғидан адашган бечора аёл; юлдузлар шовқинидан кўзига уйқу келмайдиган ямайкалик жафокаш; ҳар тун туриб кундузлари қилганларини бузадиган ойпараст ва бошқа хавфсизроқ касаллар бор эди. Заминни титроққа келтирадиган бундай қиёмат ўртасида Пелайо ва Элисенда доим толиқиш ҳис этсалар-да жуда бахтиёр эдилар. Бир ҳафтага қолмай уйдаги ҳамма тўшакларни пулга тўлдирдилар, фариштани кўриш истагидаги зиёратчилар навбати эса уфққа қадар чўзилганди.

Фаришта атрофидаги воқеалардан мамнун эмасди албатта. Зиёратчилар унинг бошпанаси эшигига қўйиб ташлаган жинчироқ ҳамда шағамлардан шунақанги исиб кетгандики, товуқ катакда қулайроқ жой топиш ниятида нуқул айланарди. Аввал-бошда унга камфара кристаллари беришди. Фаришталарнинг асосий емаги шу, деб ҳар балодан бохабар қўшни хотин айтганди. Аммо у зиёратчилар келтирган бошқа мазали нонушталар қатори уларни ҳам рад этди. Ҳамма буни ўзича тахминларди, кимдир буни чиндан ҳам фаришта эканига йўйди, бошқалар қарилигига. У фақат бақлажон икраси тотинарди. Унинг ғайритабиий фазилати – сабр-тоқати эди шекилли, айниқса товуқлар қанотида урчиган паразитларни тутмоқ ниятида чўқилаб, майиб-мажруҳлар жароҳат устига босиш учун патини юлган, тақвосизлар эса яхшилаб томоша қилмоқ учун туришини истаб тош отган илк кунлари бу яққол кўринганди. У бир мартагина – бузоқларни тамғалайдиган узун темирни қиздириб ёнига босишганди – ғазабдан тутақиб кетганди; у узоқ пайт қимир этмай ётганига одамлар ўлиб қолмадими деб текшириб кўришганди. У ўз тилида нималардир деб қичқирганча ирғиб-силкиниб ўрнидан турди, кўзлари ёшга тўлиб товуқ гўнги ва ой чангидан қуюн кўтарганча бир неча бор қанот қоқди, шунда одам ичини яхлатиб юборадиган шиддатли шамол нариги дунё нафасидек туйилди. Кўпчилик буни ғазабдан эмас, одатий оғриқ реакцияси деб ҳисобласа ҳам, шу воқеадан сўнг уни кўпам безовта қилмасликка тиришдилар, негаки ҳамма унинг сокинлиги нафақадаги серафим[5]нинг пилдирпислиги эмас, босилган бўрон сукунатининг айнан ўзи эканини англаб турарди. Тутқуннинг табиати борасидаги олий таъбирни кутаркан, падре Гонсага енгилтак қавмини қайтармоққа беҳуда уринарди. Аммо Римдагилар шошилинч дегани нимани англатишини билишмаса керак. Келгиндининг киндиги борми-йўқми – аниқлаштиришга, унинг сўзларида оромий тили билан боғлиқ бирон-нима учрамадими, шунга ўхшаган яна нечтаси ўткир тўғнағич учига жо бўлиши мумкин, мабодо бу бор-йўғи қанотли норвег бўлиб чиқса-чи, деган сафсаталарга вақт сафланарди. Агар Тангрининг ўзи қавм руҳонийсининг азобларига нуқта қўймаганида муфассал мактублар, эҳтимол, асрнинг якунига қадар у ёқдан бу ёққа бориб келаверган бўларди.

Ўша кунлари Кариб қирғоқларида санғийдиган ярмарка атракционларидан биттаси қишлоқда бўлди. Бир мартагина ота-онасининг гапини икки қилгани учун ўргимчакка айланиб қолган аёл – нохуш томоша эди. Ўргимчак-аёлни томоша қилиш фариштани кўришдан арзонроққа тушарди, бундан ташқари ёқимсиз қиёфаси ҳақида истаганча савол бериш, илоҳий жазо муқаррарлиги борасида бирор шак-шубҳа бўлмаслиги учун аёлни унақасигаям, бунақасигаям томоша қилишга рухсат бор эди. Бу – маъюс қиз бошига эга қўйдек келадиган жирканч ўргимчак бийи эди. Оломон жаҳаннамдан чиққан бу ажинанинг қиёфасидан эмас, ўргимчак-аёл мусибатининг икир-чикирларини ҳикоя қиларкан, ўша ғамгин ҳаққониятдан ҳайратга тушишарди. Бир куни, ўшанда у кичкина қизча бўлган экан, ота-онасининг иродасига қарши рақс тушгани уйидан чиқиб кетибди. Туни билан ўйинга тушиб, ўрмон ичидан ўтган сўқмоқдан уйига қайтар маҳали даҳшатли момақалдироқ самони иккига бўлибди ва кўзни қамаштирадиган яшин чақнаб, қизни ўргимчакка айлантирибди. У фақат ҳар-ҳар замон марҳаматли кишилар оғзига ташлайдиган гўшт қиймаси гувлачалари билан озиқланарди.

Замин ҳақиқати ва Тангри жазосини мужассам этган бунақанги мўжиза, табиийки, оддий жонларни назарига ҳам илмаган такаббур фариштани орадан кўтариши керак эди. Бундан ташқари, одамлар миш-мишларида кўпчиб-кўчиб юрган айрим кароматлар унга ақлий норасоликка нисбат берарди. Масалан, шифо истаб узоқ-узоқлардан келган сўқир қариянинг кўзи очилмадию, аммо жағидан уч дона янги тиш ўсиб чиққанмиш; фалаж киши оёққа туриб кетгани йўқ-ку, сал бўлмаса лотереясидан ютуқ чиқаркан; моховнинг эса ярасидан кунгабоқар ўсиб чиққанмиш. Буларнинг ҳаммаси муқаддас кароматлардан кўра аччиқ истеҳзога тортар, бу охир-оқибат фариштанинг довруғига доғ туширди. Ўргимчак-аёл пайдо бўлгач эса уни буткул унутдилар. Мана шунда падре Гонсага азиятли бедорликдан буткул қутилди ҳамда Пелайоларнинг патиоси уч кунлаб жала қуйган, хоналарда қисқичбақалар изғиган ўша кунлардагидек овлоқ бўлиб қолди.

Уй эгалари тақдирларидан нолимасдилар. Йиққан-терган пулларига балкони, боғи бор икки қаватли кенгиш уй қурдилар; қишда қисқичбақалар кирмасин учун уйнинг пойдевори баланд эди, яна фаришталар учиб кирмасин деб деразаларига панжара ўрнатдилар. Пелайо шаҳарча яқинидан қуёнхона орттирди ва альгвасил[6] вазифасидан бутунлай воз кечди. Элисенда эса ўзига узун пошнали локланган туфли ҳамда ўша пайтларда аслзода сеньоралар якшанба кунлари киядиган, офтоб нурида жилваланиб кетадиган кўпдан-кўп шойи кўйлаклар сотиб олди. Хўжаликда ҳеч эътибор қилинмайдиган ягона жой товуқ катак эди. Бир-икки марта тозалаб, ичкарида мирра[7] ёққан бўлишса-да, бу фариштани ўйлаб эмас, оч арвоҳдек янги уйнинг бурчак-бурчакларига кираётган сассиқ исни йўқотиш ниятида эди. Гўдак юришни бошлагач, аввалига улар унинг товуқ катакка яқин йўламаслигига кўз-қулоқ бўлдилар. Бора-бора бадбўйга кўниккач, барча қўрқувлари йўқолди. Хулласи, болакай ҳали сут тишлари тушмай туриб илма-тешик симтўрнинг очиқ жойларидан бемалол катакка кирадиган бўлди. Фаришта бошқалар каби унга ҳам рўйхуш қилмас, аммо болаларча шафқатсиз қилиқларига кўппакка хос садоқатла чидаш берарди. Сувчечак билан иккиси бир пайтда касалланди. Болани даволаган шифокор фариштани кўздан кечириш имкони олдида ўзини тийиб тура олмади ва унинг юраги жуда заиф эканини, яна буйраклари ҳам ҳеч нарсага ярамаслигини кўрди – қандай тирик юргани қизиқ. Бироқ шифокорни кўпроқ қанотларнинг тузилиши ҳайратга соларди. Мутлоқ одам танасида улар жуда табиий қабул қилинар, нега бошқа одамларда бундай қанот йўқлиги эса сирлигича қолаверарди. Бола мактабга чиқа бошлаганида офтоб ва ёмғир катакни батамом йиқитди. Энди озод фаришта қувватдан қолган ойпараст каби у ён-бу ёнга сандироқлаб юрарди. Уни ётоқдан супурги билан қувиб-солишга улгирмай, ўша заҳоти ошхонада оёқ остида ўралашганига гувоҳ бўлишарди. У бир пайтнинг ўзида бир неча жойда бўла оладигандек туюлар, уй эгалари у уйнинг ҳар бурчагида ўзини такрорлаб кўпаяди деган гумонга бора бошладилар. Бечора Элисенда эса фаришталарга тўла бу жаҳаннамда яшаш чинакам азоб эканини айтиб қичқирарди. Фаришта шунақа кучдан қолдики, зўр-базўр таомланарди. Парда тушган кўзлари энди ҳеч нимани фарқламас, жиҳозларга қоқилиб зўрға сураларди; қанотида эса чўлтоқ бир неча патлари қолганди холос. Пелайонинг унга раҳми келиб, одеялга ўраб айвонга элтди, шундагина улар бир пайтлар маҳаллий балиқчилар соҳилдан чиқариб олган қария норвег каби фариштанинг ҳам туни билан иситмалаб босинқирагани пайқадилар. Пелайо ва Элисенда ҳазилакам ваҳимага тушиб қолмадилар, ахир ҳатто оқила қўшнилари ҳам фаришта мурдасидан қандай қутилиш йўлини билмасди. Аммо фариштанинг ўлиш ҳали хаёлига келмасди: ўша машаққатли қишни ўтказиб илк офтобли кунларда тузала бошлади. Бегона кўздан яшириниб бир неча кун қимир этмай патиода ўтирди, декабрь бошида унинг кўзлари аввалги шаффофлигига қайтиб ёришди. Янги кафан илишни истаган қари қушнинг патлари каби қанотларида яна узун ва равон патлар ўсиб чиқди. Афтидан, фариштанинг ўзи ушбу ўзгаришлар боисини яхши билар ва бошқалардан астойдил яширарди. Бир сафар, бошқалар эшитмайди деган хаёлга бориб, юлдузлар остида денгизчилар қўшиғини хиргойи қилди.

Бир куни эрталаб Элисенда нонушта учун пиёз тўғраркан, худди денгиздан эсган каби тўсатдан ошхонага шамол ёпирилди. Деразадан қараган аёл фариштанинг замин устидаги охирги дақиқаларига гувоҳ бўлди. У шундай қовушмай, эпсизлик билан парвозга уринардики, беўхшов сакраб қўзғаларкан, ўткир тирноқлари билан томорқани қайта ағдариб ташлади, офтоб нурида хира ялтираган айвонни эса қаноти зарбалари билан йиқитиб юборишига сал қолди. Ниҳоят у кўтарила бошлади. Томларга тегиб кетай-тегиб кетай деб ўзининг қари қарчиғайники каби улкан қанотларини зўр бериб қоқаркан, посёлканинг сўнгги уйлари устидан учиб ўтди. Шунда Элисенда у учун ҳам, ўзи учун ҳам енгил тин олди. Элисенда пиёз тугаб, фариштанинг ўзи ҳам кўринмай қолгунча унинг ортидан тикилиб қолди. Энди у аёл ҳаётига тўсиқ солмас, шунчаки денгиз уфқидаги хаёлий нуқтага айланганди.

Рус тилидан Алишер ФАЙЗУЛЛАЕВ таржимаси


[1] Патио – Испан, Лотин Америкасида усти очиқ, айрим жойлари девор, парда, панжара ва шу кабилар билан ўралган ички ҳовли.

[2] Алькальд ёки алкайд – ўрта асрларда Испания ва Португалияга оид административ ва ҳарбий мансаб, кейинчалик Реконкисталар даврига келиб қальа қўриқчилари қироли сифатида ишлатила бошланган.

[3] Катехизис – диний ақидаларнинг савол-жавоб тарзидаги қисқача баёни.

[4] Примас – диний уламо.

[5] Серафим – насронийлар мифологиясида олти қанот этиб тасвирланувчи фаришта.

[6] Альгвасил – суд ва трибуналларнинг фармонлари бажарилишини назорат қилувчи қуйи мансаб.

[7] Мирра – хушбуй смола тури ва шундай смола берадиган дарахт.

Javob yozing

Izoh yozing
Ismingizni kiriting