КУЛГУЛИ ЛЕВ НИКОЛАЕВИЧ

0
316
ko'rishlar soni

эссе

Толстойнинг “Тирилиш” романи бўйича кўпчиликка савол беришни ёқтираман. Уни ўқиганларга ҳам, ўқимаганларга ҳам. Одатда бир саволга берилажак жавоблар бир-биридан тубдан фарқ қилади. Бу табиий. Ўнта одам- ўн хил, юзтаси- юз хил фикрлайди. Аммо бу саволимга негадир фақат бир хил мазмундаги жавобларни оламан. Неча йилдирки, шундай бўлади. Айтайлик саволим битта ҳам эмас, иккита. Бири қуйидагича:

-Сиз бир фоҳишанинг ортидан  яшаш учун рисоладагидек шароити бўлмаган, жуда совуқ ва овлоқ ерларга кетган бўлармидингиз?

Бу биринчи саволим. Мазмуни шундай уни. Жуда ғайриоддий-а? На пардаланган, на қоғозга ўралган. Уни ўртага ташлаганимда аксарият танишларим ҳайрон бўлиб,  бундай савол мендан чиққанига ишонишмагандек кўзларини бақрайтириб очишади  ва мен худди Марс ёки Ойдан келиб қолган ўзга сайёраликдек афт-ангоримга чўчиброқ  қарашни бошлашади. Сўнг, бир лаҳзада ҳолатлари ўзгаради-да, рўпарамда серрайиб туришганча қаҳ-қах уриб кулиб юборишади.

-Тентаклик бу, -дейишади барчаси кулгудан кўзлари ёшланар бир аҳволга келиб. Бўйинбоғлиси ҳам, тиззаси йиртиқ шим кийиб юрадигани ҳам, боулинг ёки бильярд “жинниси” ҳам. Ҳатто овозларидаги киноя миқдори ҳам, мазахга тутинган кулгулари ҳам ўхшашликда янграйди. -Фоҳиша ортидан кетишнинг ўзи бир катта тентаклик!

 Булар Лев Николаевичнинг дунёга машҳур романини  ўқимаганлар бўлишади.  Яъни биринчи гуруҳ. Шартли равишда шундай дея қолайлик. Жавобларни бирма-бир йиғиб улардан ортгач, шу савол билан романни ўқиганларга юзланаман. Улар юқоридагилар каби  эксклюзив башара ва кинояли алпозда мени қарши олишмайди, албатта. На киноя қилишади, на хахолаб кулишади. Шунчаки жиддийлик рамкасига тушиб олишади ва ўзларини ожиз сезиб, секин-секин бош чайқашади барака топгурлар:

-Мумкин эмас бу. Ҳаётда мумкин эмас.

Биринчи саволга тегишлича жавоб олингач, иккинчи саволни шу тахлитда иккала гуруҳга бераман.

-Агар ўша фоҳиша сиз туфайли шу кўйга тушган бўлса-чи? Дейлик бокиралигидан ўз вақтида сиз пасткашларча маҳрум қилган бўлсангиз уни.

Шунда ҳам ҳеч нима ўзгармайди. Тавба дейман ўзимга ўзим ёқамни ушлаганимча. Бир Яратганнинг даргоҳи бўлган йироқдаги осмону фалакка, бир танамизнинг мангу даргоҳи бўлган қаро ерга қараб оғир хўрсинаман. Романни ўқимаганлар бир туклари ҳам ўзгармай худди ўша алпозда рўпарамда гавдаланишади. Атрофимда яна киноя, яна кулгу кўтарилади. Бильярд таёқчаси ёки боулинг шарини ушлаган тукли қўллар пахса қилинган ҳолда рўпарамда рассом қўлларидаги палитра каби  ҳаракатга тушади. Қулоғим остида “катта тентаклик” деган сўз тағин тинмай жаранглайди. Кетидан инсон боласининг чегара билмас ҳиссизлигини гувоҳи бўламан.

-У ҳолда биз ўзимиз бокиралигидан маҳрум қилган барча фоҳишаларнинг этагидан тутиб, ортидан юришимиз керак эканда-а?

Романни ўқиганлар ҳам ўзларида бирор бир ўзгаришни сездирмай, ўз одатларига биноан яна ўша рамка ичида бошларини оғир-оғир чайқашади.

-Бу иложсиз нарса. Ақлнинг бу билан чиқишиши қийин.

Шу ерда бу мавзуни ёпаман. Балки вақтинчага, балки абадул абад.  Ортиқ давом эттиришдан наф йўқ дейман ўзимга ўзим. Бўғзимга тиқилган аламни ютишга, ичимни тирнашни бошлаган нафратни бўғишга, юрагимни эзаётган ҳарсангтошдек келадиган қайғуни улоқтириб ташлашга бесамар уринаман. Жамият ва инсоният учун оғриқли ва залворли бўлган мазкур иккита саволни бошимда кўтариб юришим, томиримдаги қонларим билан мудом суғориб яшашим кўзимга ўларча мантиқсизликдек туюлади.

Эҳтимол адабиётшунос ёки ёзувчилар бунга жўяли ва асосланган фикрлар билан жавоб беришар. Бироқ бундан менга, борган сари чиркинлашиб кетаётган башариятга ва исталган иллатга ўзидан жой топиб беришдан чарчамаётган бу қўҳна дунёга нима наф?! Адабиётшунос ва ёзувчилар ўз йўлига. Улар жамият ва инсониятнинг атиги бир фоизини ҳам ташкил қилишмайди. Улар ўзлари бокиралигидан маҳрум қилган фоҳишанинг ортидан Сибирь ёки Саҳройи Кабир қадар  кетишгани билан бани башар тафаккури ва юрагида бу борада ҳеч нима ўзгариб қолмайди. Бир фоиз ичида уйғонажак виждонни тўқсон тўққиз фоиз ичидаги бефарқлик, маъсулиятсизлик ва тубанлик босиб кетади.

Ўйлашимча, “Тирилиш” ни ўқиган ёки ўқимаганлар у ёқда турсин, ҳатто барча замон фоҳишалари ҳам Нехлюдовнинг Масловага нисбатан ҳатти-ҳаракатларини тушунмаган бўлишса керак. Улар кулишганми ёки жиддий туриб бош чайқашганми? Менимча улар юқоридаги тутуруксиз ва юрагида сариқ чақалик инсонийлиги бўлмаган  биринчи гуруҳ каби Толстойнинг устидан кулишган. Шундай тахмин теграмда кўп кезади. Балки иккинчи гуруҳ каби ўзларини рамка ичида ожиз тутишгандир. Бу ерда романни улар ўқишган-ўқишмаганининг аҳамияти йўқ. Реакция билдиришлари учун мазмунидан қисқача хабардор бўлишлари етарли  назаримда.

Эҳтимол ўн тўққизинчи аср фоҳишалари кир қалин пардалар деразасига ёпилган, оёқ остида ички кийимлар тартибсиз равишда сочилиб ётган, жавони устида ярмигача бўшатилган шароб шишалари, ювилмаган бокаллар ва ичи сигор қолдиқларига тўла бурқсаётган тамакидон ўзига хос ансамблни ташкил қилган, бир бурчида тонггача беўхшов ғингшийдиган шалоқ граммафон ўрин олган хоналарида неча-неча эркакнинг яланғоч бадани-ю аъзоларига гувоҳ бўлган иркит диванларида ёнбошлаганча, сонларигача кўтарилган кўргазмали пайпоқларини кўз-кўз қилиб, қонлари суюқлашиб кетганидан томирлари бўртиб чиқиб турган оёқларини чалиштирган кўйи, эркак зоти қўлида айланавериб осилиб кетган кўкракларини тунги кўйлаклари орасига эркин қўйиб юбориб, эркак зотининг исталган тана аъзоси таъмини тотган оғзиларидан сигор тутунини паға-паға чиқариб, ичаклари узилгудек бўлиб кулишгандир.

Йигирманчи аср фоҳишалари  катта йўллар четида тунги осмон манзарасидан тик турганча баҳраманд бўлган ҳолда, йўл четига тўхтаган исталган рақамдаги ва рангдаги дуч келган машинадан қирғий каби ўткир кўзларини узмасдан, синиқ болалик хотираларини мулзам тортиб эслаганча аллақачон мазаси тугаган оғзиларидаги сақични чайнай-чайнай, тиббиёт ёрдамида шиширилган ва қизартирилган лабларига лаб бўёғини хиргойи қилганча ҳар беш-ўн дақиқада қайтадан бўрттириб суртиб, таъмир талаб ва қишда на иситиладиган, на туни билан ёруғлик узилмайдиган  хонадоннинг муздек меҳмонхонасида қўшмачи билан сурбетларча савдолашишганча, отаси тенгидан тортиб ўспирин ёшигача бўлган мижозлари эҳтиёжини қондириб кетгач, хизмат ҳақи сифатида улар қолдирган пулларни узун тирноқларини ўйнатиб санаш билан овора бўлган чоғларида  думалаб-думалаб кулишгандир.

Йигирма биринчи аср фоҳишалари эса кулишадими йўқми – буни аниқ айта олмайман. Боиси улар ўзларидан олдинги қатламдан фарқли равишда умуман мутолаа қилишмайди. На китоб, на газета, на журнал ўқишади. Ўтган асрдаги фоҳишалар ҳар тугул онда-сонда китоб варақлашарди хафсала қилиб. Бир хил иш такрорланаверганидан давомий зерикишнинг олдини олиш ва ўзларини бир пасга чалғитиш учун жилла қурса саргузашт ёки детектив асарлар ўқишарди. Александр Дюма ва Агата Кристи романларини десак янаям тўғрироқ бўлади. Нари борса журнал ёки газетадан бош кўтаришмасди. Улар бу ишни костьюми чўнтагини ақчага тўлдириб, хотинидан кўнгли қолганини безбетларча айтишдан уялмайдиган, ўз ҳайвоний ҳирсини жиловлашга ожиз бўлган катта-ю кичик мижозларининг кети узилган ёки сон-саноқсиз эркаклар билан жинсий алоқа қилишгани боис захм касаллигига чалиниб, арзон касалхоналарда ҳафталаб даволанишган пайтларда амалга оширишади.

У пайтлар кино ва телевидение йўқ эди. Аниқроғи ҳали оммалашмаганди бу санъат турлари. Шу туфайли қоронғу кечаларда тунни тонгга улаб зерикмаслик учун ҳам улар китоб, газета ёки журнал титкилашарди. Эҳтимол мана шундай кечалардан бирида улар Толстойнинг устидан кулишгандир. Масловани адабиётшуносларга ўхшаб Биби Марям ўрнида ёки Нехлюдовни Исо Масиҳ ўрнида эмас, реалистик рутбага даъвогарлик қилган асарда бошидан охиригача сарсон кўрсатилган ва ўз виждони билан баҳсда нореал туюлиб қолган идеалистик ракурсдаги иккита аҳмоқ ўрнида кўришгандир.

Ҳозирги замон фоҳишалари Толстойни билишмайди. Қаердан ҳам билишсин. Улар китоб ўқишсинми ё эркаклар кўнглини овлашсинми (аслида бошқа касб эгаларини ҳам улардан фарқи йўқ. Улар ҳам кези келганда  китоб ўқишга касблари сабаб вақтлари йўқлигини пеш қилишни севишади) Шунинг учун улар “Тирилиш” романи, Нехлюдов ва Масловаларнинг устидан кулишади йўқми, буни бошқа йўл билан синаб кўриш мумкин. Ўша йўлни топиш айтарлик қийинчилик туғдирмайди. Қаловини топса қора ёғади дейишади-ку!

Масалан, барча фоҳишалар бир ерга тўпланади. Мажлислар ё тадбирлар залига. Қайси бири қулайроқ бўлса ўша ерга. Мажлислар залида ўта расмиятчиликка йўғрилиб кетади муҳит. Тадбирлар зали бўла қолсин шунинг учун. Ўша ерда уларни ўриндиқларга бир қатор қилиб жойлаштирилади. Олдинги қаторларга тажрибали ва ўта эҳтирослилари, орқа қаторларга нисбатан ёшроқлари. Кейин нутқи равон, матнни дона-дона қилиб ва пафос билан ўқийдиган нотиқ “Тирилиш”ни уларга ўқиб беради. Шу ерда ўқиб беради дейиш нотўғри-да. Негадир ёпишмаяпти. Бутун бошли романни ўқиб берса, умрида газета ҳам ўқимаган асримиз фоҳишалари зерикиб қолишади. Балки романга адабиётшунослар томонидан ёзилган тақризлардан бирини ўқиб берар. Ё унинг мазмунини аниқ ва лўнда қилиб гапириб, чайнаб, оғзиларига ютишлари учун солиб қўйиш мақбул йўлмикин? Нехлюдовни Маслова ортидан Сибирга кетиш саҳнасини, уни виждон азобида қийналиб мулоҳаза ва кечинмалар орасида ўзини не кўйларга солиб обдон ўртанишини, Маслованинг пароканда бўлган ҳаёти ҳамда ички аёллик дунёсини ва ҳоказолар ҳақида нотиқ тўхталса менимча фоҳишалар сира зерикишмайди. Цицеронга ўхшаган истеъдоди ҳам бўлиши керак-да уни. Қўлидаги матнни шунчаки ўқиб беришининг нима қизиғи бор?!

Шунда ҳам барибир улар қотиб-қотиб кулишса керак. Худди ўн тўққизинчи ва йигирманчи аср фоҳишалари каби. Шакл ўзгарган бўлса-да, моҳият ўзгармаса қийин-да барибир. Толстой романини ўқимаган жамиятнинг одатий қатлами кулган, ўқиган зиёли қатлами эса ишончсизлик билан бош чайқаганда таносил ҳасталигига чалиниб, омонатини топширгунча тубанлик ичида умр кечирадиган жирканч фоҳишалар нега кулишмасин?! Улар ҳам кулишади юқоридаги биринчи гуруҳга ё ҳавас қилишиб, ё шунчаки романдаги эпизодлар кўзларига кулгули кўриниб. Ҳатто назаримда бош чайқашмайди оғир-оғир. Шунчаки кулишади. Алам билан, изтироб билан, киноя билан. Хуллас минг бир йўсинда тусланиб. Улар Маслова ортидан Нехлюдовни Сибирга  кетишини тасаввур қила олмай кулишади. Қаердан ҳам тасаввур қилишсин?! Бокиралигини йўқолишига сабабчи бўлган эркакларни улар эсидан чиқарган, ҳатто эслай олишмаса. Улар ҳақида ўйлаш тугул қандай кўринишда бўлгани хотираларидан кўтарилган бўлса. Қаердан ҳам тасаввур қилишсин?! Ўша эркак улар ортидан келиб, хатосини тўғрилаш учун  ўзига турмушга чиқишларини сўраши  у ёқда турсин, бир марта ”мен онасининг қорнидан Ерга разиллик қилиш учун тушган мараз ўшанда сенга нисбатан ифлослик қилганимни тан оламан” деган мазмунда мактуб юбориб қўймаган ёки бегона рақамдан бўлса-да қўнғироқ қилиб йўл-йўлакай  кечирим сўрамаган бўлса. Улар кулишади, шубҳасиз. Нега кулишмасин?! Қотиб-қотиб кулишади.  Лев Николаевичнинг устидан кулишади. Ўз қисматлари  Масловага ўхшагани учун эмас, Нехлюдов кабилар бир умр фақатгина мана шундай романлар саҳифаларида қолиб кетишини ўйлаб кулишади.

2021 йил, январь.

Шерзод Ортиқов

Javob yozing

Izoh yozing
Ismingizni kiriting