Nazar Eshonqul: «Ijod – isyondir».

0
413
ko'rishlar soni

Talablarga binoan e’tiboringizga zamonaviy o‘zbek nasrining o‘ziga xos ijodkori, dramaturg, taniqli adib Nazar Eshonqul bilan bo‘lib o‘tgan yangi suhbatni taqdim etamiz.

O‘zbek adabiyotida yosh nosirlar tomonidan oxirgi yillarda yaratilgan hikoyalarni bir intervyuingizda «bular hikoya emas, cho‘pchak» deb atagan ekansiz. Ularda haqiqiy adiblarni ko‘rmaysizmi? Yoshlardan kimlarni o‘qiysiz?

-Hozir qaysi savol munosabati bilan shunday deganim esimda yo‘q. Balki o‘sha paytda “navqiron avlod nasri” degan jimjimali nom ostida o‘qigan «hikoyalar» bilan tanishgach, hafsalam pir bo‘lib shunday degandirman? Gap shundaki, bu ta’rifni barcha yoshlar nasriga nisbat qilib aytishim mumkin emas. Bu taassurot o‘sha payti o‘qiganlarim, ma’lum bir hikoyalarga daxldor bo‘lishi mumkin.  Men o‘zimni yoshlarning har bir yozganidan xabarim bor, shunday deyish to‘la haqliman deya olmayman. Ikki yil avval qandaydir tanlovga kelgan o‘ttizga yaqin hikoyani o‘qishga majbur bo‘lgandim. Balkim shular ta’sirida paydo bo‘lgandir? O‘sha hikoyalar mualliflari meni kechirsin-u, bu mashqlarni o‘qiganimdan so‘ng ketgan vaqtimga achinganman. Tanlovga deb taqdim qilingan o‘ttiztadan pichoqqa ilinadigani ikkita-uchta edi. Shu ikki-uchtasini  ham hali to‘laqonli hikoya deb bo‘lmasdi. Men bu mashqlarda yarq etgan bironta o‘ziga xos yangi iste’dodga duch kelganim yo‘q. Materail bor, mavzu bor, ega-kesim, lab-lunj joyida. Bir qarashda, bayon qilishning hamma talabiga javob beradiganday. Ammo yo shakl va mazmun uyg‘unligida, yo uslubda, yo badiiy ko‘rimda, yo tasvirda ulanmagan choklar, havaskarona sun’iyliklar ko‘rinib turardi. Lo‘nda qilib aytsam, o‘qisa ham, o‘qimasa ham bo‘ladigan, shunchaki “hunarmandchilik” mahsulotlari edi.  Balkim shundan kelib chiqib aytgandirman bu gapni? Umuman, keyingi paytda o‘qiganlarimga tayanib aytadigan bo‘lsam, siz aytgandek “yoshlar nasri”ning aksarida bir umumiy nuqson bor: ular judayam “odobli”,  qarashlarda, yondashuvda, so‘zga, odamga, mavjud qarashlarga munosabatda o‘zlarini madrasaning mullabachchalariga o‘xshab tutishadi, qobiq va mavjud qoliplar ichida aylanishadi, ko‘proq badiiyat sirlarini emas, “nasr hunari”ni egallashga intilish seziladi. Bu yoshlarda “nasr ishlab chiqarish” hunari juda yaxshi o‘zlashtirilayapti. Ammo badiiyat, bizda “ilhom”, g‘arb ruhshunoslari “ong osti junbushi”  deb ataydigan, adabiyot va san’at uchun asosiy mezonning ko‘chasining yonidan o‘tib ketishadi, yoki har qanday holatda, hatto yonish va isyon qilish kerak bo‘lgan tasvirlarda ham o‘zlarini o‘ta sipo tutishadi. Aynan shu sababli bu yoshlarning aksar nasrida men bir xillikni kuzataman. Har bir odamning ong osti  — uning  uslubi. Poetika ong ostida namoyon bo‘ladi. Olamni obrazli qabul qilish ong ostida namoyon bo‘ladi. So‘zda ong osti o‘zini namoyon qilmasa, uning qarashlari ham, shaxsi ham, uslubi ham shakllanmaydi. Ong ustida faqat mavjud qoliplar yashaydi. Ijod qolipga bo‘ysunmaydi. Ijod – isyondir. Isyon, jumladan badiiy isyon ham ong ostida yashaydi. Ong osti g‘alayoni namoyon bo‘lmagan asar – kosibchilikka o‘xshaydi.  Tayyor qolip bor, bor-yo‘g‘i endi shunga mos “tikish” malakasini egallasa bo‘ldi.  Keyin xohlagancha “kalish tikaverish” mumkin.   Asardagi bir xillik – avvalo uni yaratayotganlarning o‘zlari shaxs darajasiga o‘sib chiqmaganini, shaxs darajasida Olamga, So‘zga, Odamga munosabati shakllanmaganini  bildiruvchi asosiy barometr sanaladi. Yuksak san’at asarini yuksak shaxs yaratadi. Badiiy So‘z  mavjudlikka, mavjudlikning tartibiga, uni o‘zgartirishga, mukammallashtirishga bo‘lgan ishtiyoqdan, umuman, mavjudlikka  qarshi o‘z dunyosini yaratish isyonidan tug‘iladi. So‘zda isyon yo‘q ekan, u o‘zining vazifasini bajara olmaydi. Avval ham aytganimdek, men “isyon”ni panshaxa ko‘tarib ko‘chaga chiqish yoki ijtimoiy muammolarni ko‘tarish shaklida jo‘n talqin qilishdan yiroqman. Badiiy isyon – insonning mohiyatiga qaratiladi, uning boshqalar ko‘rolmaydigan tomonlarini, fojealarini, zavqi va hayratini tahlil qiladi, tasvirlaydi, ko‘rsatib beradi. Men o‘sha o‘qiganlarimda ana shu jihatlarni ko‘rmaganman. Yoshlar nasriga kelsak, men bu jarayon  bilan yetarli darajada tanish emasman. Shu sababli bu haqda tugal bir fikr bildirishdan o‘zimni tiyaman. Ammo o‘tgan yili bir yoshning hikoyasini o‘qidim. O‘sha hikoyada tajribasizlik, malakasizlik, so‘z ishlatishdagi no‘noqlik, badiiy mahorat yetishmagani shunday ko‘zga tashlanib turardi. Biroq hikoya men yuqorida aytgan, barcha fazilatga ega edi – u ong ostining dunyoni, hayotni, tiriklikni obrazli qabul qilishning sof namunasi edi. Men muallifning bularning hammasini o‘zi anglab, o‘zi tushunib yozganiga ishonmayman, u o‘zining ong ostidagi taassuortlarini, ong ostidagi obrazli tasavvur jaranglarini aks ettirgan, tasavvur chegarasini buzgan, xolos. Shuning o‘ziyoq hikoyani ham badiiy yutuqqa aylantirgan. Bunday hikoyalar yoshlar nasriga nisbatan menda havas uyg‘otgandi. Yoshlar nasrida bu xildagi hikoyalar bor ekan, bu nasrga umid qilmaslik nonko‘rlik bo‘ladi. Bu xil hikoyalar haqida hali batafsil yozish niyatim bor. Maboda, yoshlar shunday hikoyalar yozayotgan ekan, yoshlar nasriga faqat umid qilish kerak.

— Hozirda turg‘un holatga kelib qolgan adabiyotimizni rivojlanishida jahon adabiyoti sizningcha qanchalik muhim rol o‘ynaydi? Faqat milliy mavzular bilan jahonga chiqa olamizmi?

—  Men bilgan adabiyotda bu milliy, bu umuminsoniy degan tafovut yo‘q. Milliy umuminsoniy, umuminsoniylik milliy qiyofada namoyon bo‘lib kelgan. Deylik, Akutagavaning o‘ta milliy, o‘ta “yaponcha” asarlarida men o‘zbekning og‘rig‘i va dardini ko‘rganman. Shunday. Chinakam badiiyat milliylik bilan umumnsoniylik o‘rtasidagi farqni yo‘qotib yuborish, har qanday milliy asarni umuminsoniy darajasiga ko‘tarish qurbiga ega. Hamma gap  milliylik universallik kasb etadigan badiiyat darajasida asar yozishda.  Bizning bu sohada oqsayotganimiz,  maqtanayotgan, talab qilayotgan milliygimiz hamisha ham umuminsoniylik darajasida badiiylashmayotgani bor gap. Gap milliy yoki umuminsoniylikda emas, gap badiiylikda. Fojeamiz shundaki, badiiy o‘lchovimizni o‘zimizning bo‘yimiz, ongimiz, tafakkurimiz darajasiga tushirib olganimizda. Farq milliylik yoki umuminsoniylikda emas. Balki badiiylikka, poetikaga, Shaxsga, ko‘ngilga, tafakkurga, ruh erkinligiga bo‘lgan munosabatimizda. 

Sizga bir narsani aytib qo‘yay. Men uchun adabiyotda “turg‘un” holat yo‘q. Agar “turg‘unlik” bo‘lsa,  unda bu adabiyot emas, adabiyot darajasiga o‘sib chiqmagan, shunchaki,  so‘z hunarmanchiligi. Hunarmandchilikda  bozorga qarab “turg‘un”, “bozori chaqqon”liklar bo‘lib turadi.  Adabiyot bo‘lsa, u turg‘un emas. Adabiyot degan maqomga o‘sib chiqqan asar turg‘un bo‘lmaydi. Faqat unga munosabatlar turg‘un bo‘ladi. Kafkaning asarlari emas, ularga bo‘lgan munosabat qariyb yigirma-o‘ttiz yil o‘z boshidan “turg‘unlikni” kechirgan. Keyin to‘satdan Kafka asarlari emas, munosabat o‘zgardi va bu asarlar jahon adabiyotning  noyob durdonlari ekani ma’lum bo‘ldi. E’tirof etilganda Kafka o‘lib ketgandi.  Shunday ekan,  Siz “turg‘un” deb atayotgan bugungi adabiyotimizga baho berish uchun uning sarhadlarida yaratilayotgan har bir asaridan xabarimiz bormi? Yuksak badiiyat, siz aytgan, dunyo adabiyotining eng ilg‘or an’analarini o‘zida mujassam etgan asarlar bugun ham yaratilayapti. Biz faqat bu asarlarni hali o‘qiganimiz yo‘q, yoki o‘qisak ham uqganimiz yo‘q. Adabiyotga bo‘lgan munosabatimiz ham didimiz  darajasida. Biz adabiy asarni ham serial bilan bir xil qolipga solib olamiz. Badiiy didimiz ham serial darajasida. Shunday ekan, adabiyotni, yana ta’kidlayman, sof ma’nodagi adabiyotni, turg‘unlikda ayblashga menda asos yo‘q. Jahon adabiyotiga chiqish masalasiga kelsak, bu borada mening qarashlarim ko‘plarnikidan farq qiladi. Men bugun kitob do‘koniga borsam, o‘zimning ichki ehtiyojimni qondira oladigan asarlarni izlayman. O‘ylaymanki, yapon ham, amerikalik ham, nemis ham kitob do‘koniga o‘zining shu ehtiyojini qondirish uchun boradi. Maboda, umuminsoniy  ehtiyoj qondiriladigan darajada asar yo‘q ekan, uni jild-jildi qilib tarjima qilish,  “yomon qovunning urug‘ini” ko‘paytirish bilan bir xil narsa. Tarjima – bu bir tildan ikkinchi tilga o‘girish vositasi, xolos. Yomon asarga umumjahoniy  badiiyat bag‘ishlash degani emas. Adabiyot insonshunoslik. Inson degan omilning esa milliy asosi bilan birga uning universal ma’no-maqomi ham bor. Inson ruhiyati millatdan, dindan, irqlardan, tillardan ko‘ra qadimroq xilqat. Biz insonni ana shu pog‘onada, shu darajada badiiylashtira olsak, adabiyotning o‘zi jahoniy ko‘lam kasb etadi, kim bu ko‘lamga ehtiyoj sezsa,  o‘zlari tarjima qilib oladi. Dunyo adabiyoti bizga ana shu universal qoidani, ko‘lamni  o‘rgatadi. Shuni unutmaslik kerak, dunyo adabiyotini yangi maqomga olib chiqadigan asarlarni o‘zida dunyo miqyosidagi shaxslik xususiyatlarini mujassamlashtira olganlar yarata oladi.   

O‘zbek adabiyotining xorijga chiqa olmayotganida siz qanday to‘siqlar va kamchiliklarni ko‘rasiz?

-Bu savolga oldingi savolda javob berdim. Qo‘shimcha qilib faqat shuni aytishim mumkin. Sababi bitta: jahon adabiyoti ehtiyojni qondiradigan, ularni ham to‘lqinlantiradigan, yuqoridagi aytganim, tilu, din, irqdan baland turadigan Insonning “ehtiyoji qonadigan” asar yozolmayapmiz. Mendan xafa bo‘lishmasin, ammo haminqadar yozganlarini ingliz va boshqa tillarga tarjima qildirib, o‘zlarini dunyo adabiyotiga kirgan adiblarday tutishayotgani mening kulgumni qistaydi.  Chala iste’dod yaratgan chala asar inglizcha yo yaponchaga tarjima qilinsa, mukammal bo‘lib qolmaydi. Bu bilan o‘zbek adabiyoti haqida noto‘g‘ri tasavvur berib qo‘yamiz, alal-oqibat bunaqa harakatlar faqat ziyonimizga xizmat qiladi. Sho‘ro tuzumi davrida siyosiy munosabatlardan kelib chiqib, hatto endigina adabiyoti shakllanayotgan qabilalardan chiqqan adiblarning “Hozirgi zamon nasr ustalari” degan rukn ostida asarlari chop etilgandi. O‘sha kitoblar o‘zining vazifasini o‘tamagan. Hatto siyosiy vazifasini ham. Bu saboq bo‘lishi kerak. Bu gaplarimning o‘zi umumbashiriy ma’no kasb etgan chinakam badiiy asar maqomiga ko‘tarilgan asarlarga aloqasi yo‘q. Umuman, men dunyo adabiyotidagi talabga mos asar yozish — o‘zbek adabiyoti dunyo miqyosiga chiqishining eng birinchi asosi deb bilaman. Tarjima, targ‘ibot, talqin qilish kabi sub’yektiv sabablar shu birinchi sababdan  keyin keladi.

Yosh nosirlar bir kun kelib ulug‘ adib darajasiga ko‘tarilishlari uchun o‘z ijodlarida ko‘proq nimalarga e’tibor berishlari yoki nimalardan voz kechishlari zarur?

— Bugungi  tamaddun talo-to‘pida eng himoyasiz xilqat inson va insoniylikdir. Uni chinakam badiiyat darajasida tasvirlash, So‘zni muqaddas bilish, uni hech qachon manfaatga xizmat qildirmaslik kerak. Manfaatga xizmat qildimi, u yerda adabiyot qolmaydi. Faqat adabiyot niqobidagi manfaatparastlik, maddohlik, zamonasozlik qoladi. Adabiyot bu narsalardan baland joyda yaratiladi.  Ijodkor bo‘lishning birinchi va oxirgi asosi shu. Yoshlar Inson haqida yozishdan, Adabiyotga bo‘lgan e’tiqoddan hech qachon chalg‘imasligi kerak. G‘oyalar, mafkuralar o‘tkinchi, inson va insoniylik abadiydir. Yaxshi yozuvchi bo‘lishning men bilgan birdan bir omili shu.

—  Nobel mukofoti haqida ikki og‘iz fikringiz. Siz ham uni adabiy emas, siyosiy mukofot deb hisoblaysizmi?

-Men asarlarni Nobelni olgan yoki olmagan deb  o‘qimaganman. Men tengi yo‘q adiblar deb biladigan Joys, Kafka, Onetti, Akutagava va boshqa o‘nlab maktab yaratganlar Nobel olmagan. Nobel mukofoti badiiylik mezoni emas, u ayni paytdagi adabiyotga bo‘lgan munosabatlar mezoni.

— Muxlislar bilan uchrashuvlarda ular avvalo, qaysi hikoyalaringiz haqda so‘z ochadilar, savol beradilar? Aytmoqchi bo‘lganim, kitobxonlar ichida qaysi kitoblaringiz ommalashgan, deb o‘ylaysiz?

-Men uchun bu juda og‘ir savol. Mening shunchaki tirikchilik uchun yozgan seriallar ommalashgan. Adabiy uchrashuvlarda meni ko‘proq seriallar muallifi sifatida tanishadi. Bu, holat, yozuvchi sifatida mening nafsoniyatimga tegadi. Nisbiy olganda, o‘qiganlar “Maymun yetaklagan odam”, “Shamolni tutib bo‘lmaydi”, Bahovuddinning iti”, “Qorakitob”, “Qultoy”, “Urush odamlari”, “Tun panjaralari” ommalashganroq.

Nasr yoki nazm. Siz uchun qaysi biri ustun?

-Siz uchun qalb ustunmi yoki tafakkur? Javobingiz shu savolga o‘zingiz beradigan javobda turibdi.

— Ijodingiz haqda bo‘lgan tanqidlardan qay biri yodingizda qolgan?

-Men o‘zim haqimdagi tanqidga ham, maqtovga ham e’tibor bermaslikka urinaman. Kim maqtadi, kim tanqid qildi, eslab qolmayman. Men uchun shu yozganlarimni tushundimi, tushunmadimi, shu muhimroq. Tushunmay turib, hali mohiyatga yetmay turib, fikr bildirganlar, xuddi shuningdek, tushunmay turib, maqtaganlar ensamni qotiradi. Tanqid bo‘ladimi, xayrxohlikmi, yozganlarimni tushungan bo‘lsa, o‘sha tanqidni ham, xayrxohlikni ham hurmat qilaman.

— Kitobxonlarning didi pasayib borayotgani uchun ijtimoiy tarmoqlar aybdorni deb hisoblaysizmi, yoki boshqa omillar ham bormi? Nashriyotlarda peshma pesh chiqayotgan zamonaviy bestsellarlarga yozilayotgan taqrizlar feysbuk va telegramm guruhlarda aylanmoqda. Yoshlar klassikani o‘qimay qo‘yishida nashriyotlarni ham aybi bormi?

-Bu yerda milliy didimizni nashriyotlarga, garchi ularda ham ma’lum ma’noda, siz aytmoqchi, “ayb” bo‘lsa-da, noshirlarga yuklayvermaylik. Bugungi milliy tabiatimiz aybi bu. Umummilliy did, madaniyatimiz ko‘zgusi bu.  Noshir do‘konda qaysi asarga ehtiyoj katta bo‘lsa, o‘shani bozorga olib chiqadi. U sarflagan pulini chiqarib olishni o‘ylaydi. Maboda fikrga, tafakkurga emas, aynan yengil-elpilikka ehtiyoj baland ekan, bunda noshirlarni ko‘pam ayblab bo‘lmaydi. Bu jarayonda umummilliy didimiz va madaniyatimiz, didimizda yengil-elpilik, xashakilik, olomonchilik ustun qilayotganini tan tolish kerak, xolos. Bu umummilliy og‘riq.  Katta millat, kelajakda buyuk ishlar qilishni mo‘jallagan millat adabiyotdan, kitobdan ana o‘zini buyuklashtiradigan quvvvat izlaydi. Har bir millatning kelajagi asl bilan soxtani, rost bilan yolg‘onni  farqlashdan boshlanadi. Bugun uning didi nimani qabul qilayotgan, nimaga ehtiyoj sezayotgan bo‘lsa, ertaga shuning mevasini tatiydi.   

-Javoblar uchun katta rahmat, ustoz, omon bo‘ling.

Nodirabegim Ibrohimova suhbatlashdi.

2020 yil, noyabr

Javob yozing

Izoh yozing
Ismingizni kiriting