DARAXT, MENGA YASHASHNI O‘RGAT…

0
188
ko'rishlar soni

                                                           esse

Daraxt menga yashashni o‘rgat,

Daraxt o‘rgat menga sabotni.

O‘z domiga torganda g‘urbat,

Darig‘ tutma mendan najotni.

To bu dalli devona yurak,

Bahor kutib ko‘karsin, kulsin.

Qurisa ham qurisin sendak,

Haroratli bir o‘tin bo‘lsin…

Abdumurod Qodirov

         Men Abdumurod akani 2011 yil, bahor oylarida ilk marta ko‘rgan edim. O‘shanda tumanimizdagi bir nechta yozuvchi va shoir ustozlar uyimizga mehmonga kelgan, ular safida Abdumurod aka ham bor edi. Esimda, hammadan keyin kelgan edilar u kishi. Umuman bu inson doimo kechikib yurar, bilmayman, lekin negadir, yorug‘ olamni biroz erta tark etdilar…

         Abdumurod akani o‘sha ilk ko‘rgan kunimdayoq o‘qituvchi ekanini fahmlaganman. Sababi men bilgan insonlarning ichida faqat o‘qituvchilargina mana shunday faqir, mana shunday istarali edi. Ijodkorlar to‘g‘risida gurung boshlanib, u kishi O‘tkir Hoshimov bilan bog‘liq bir xotirasini gapirganida esa, rosti yuziga ishonqiramay qarab qo‘ydim: “Hoshimovning uyida mehmonda edik, deydimi? Ozgina… qo‘shdilar-ov?!”. Keyin bilsam o‘zimga o‘xshatib yuboribman, eski ko‘ylakni dazmollab kiygan, eskigina ust boshiga yap-yangi do‘ppisi yarashmay turgan bu kamtarin inson aslida obro‘sini oshirib ko‘rsatish kabi havaslardan batamom holi ekan.

         So‘ngra davradagi shoirlar o‘rtasida she’r aytish boshlanib ketdi. Ustoz shoirlarning biri olib, biri qo‘yib she’r ayta boshlashdi.

         -Abdumurod aka, siz ham she’rlaringizdan birorta aytib bering, —  deb qoldi  u kishiga ustoz Temirpo‘lat Tillayev.

         — Qo‘ysangizchi, tuzukroq she’rim yo‘q, —  kulib rad etdi Abdumurod aka. Boshqa shoirlar orada bir necha galdan she’r aytishdi-yu, ustoz Tillayev tag‘in u kishidan she’r aytib berishni so‘radi.

         — She’rlarim esimda turmaydi, —  Abdumurod Qodirov tag‘in qutilmoqchi bo‘ldi.

         — Esda borini ayting, hech bo‘lmasa “Turnalar”ni, —  bu gal turib oldi ustoz Tillayev. —  Haligi-chi, qo‘shiq bo‘lgani.

         — U eski she’r-ku, bir zamonlar yozilgan…

         — She’r eskirmaydi, eski bo‘lsa ham aytavering, Abdumurod aka!

         Shunda biroz o‘ng‘aysizlangan Abdumurod Qodirov ozroq ikkilanish bilan, kulimsirabgina she’r ayta boshladi. Ammo u kishining ovozidagi ma’yusiyat va chuqur quduqning ichidan chiqayotgandek vazmin ohang yuzidagi ifodalarga allaqanday mos tushmas, ma’nan shu g‘amgin ovozi, mana shu xoksor turishi bilan o‘zi ham xuddi eski bir darvrlardan kelib qolgan odamga o‘xshardi.

         — Afg‘on taraflarga uchib ketibsiz,

             Qancha daxshat, balolardan o‘tibsiz,

              Boyqaro bog‘iga borib qo‘nibsiz,

    Safingiz to‘liqmi, qaytgan turnalar?

         Zum o‘tmay butun xonani Abdumurod akaning ovoziga xos vazmin va yoqimli kayfiyat qamrab oldi. Haligina bir-biriga hazillashib, she’r aytishganda bir-biriga jo‘rovozlik qilayotgan shoirlarning bari uning yuziga termulib allaqanday xayollarga g‘arq bo‘lgan edilar. Abdumurod aka esa misoli boshqalarga emas, o‘ziga, o‘z-o‘ziga she’r aytib berayotgandek bir nuqtaga tikilgancha she’r o‘qishda davom etar, endi uning zohiri va botinidagi ziddiyat ham yanada kuchayibroq ko‘rinayotgandek edi:

         — Ahmad Zoirlarning ohi siz bilan,

         Xabar ayro tushdi gohi siz bilan,

         G‘ofur G‘ulom qizi —  Mohi siz bilan,

         Safingiz to‘liqmi, qaytgan turnalar?

         Men ahmoq ham ko‘pchilik qatori uning nim tabassum aks etib turgan yuziga termulib o‘tirar ekanman, yana dunyoni o‘z kalta qarichim bilan o‘lchagan, yana hammani o‘zimga o‘xshatgan, shunday yaxshi iste’dod qishloqda yashagani uchun yuzaga chiqolmay qolib ketibdi-da, deb unga rahmim kelgan edi o‘shanda. Yuzaga chiqishga balki o‘zi harakat qilmagandir, balki o‘zi uch bo‘lmagandir shonga, e’tirofga, balki o‘z dunyosida ura-uralarsiz hech kimga malol kelmay, hech kimga o‘zining borligini sezdirmay mana shunday tinchgina yashashni istagandir, degan xayol esa mening tor tasavvurimdan ancha yiroq, rahm qilish emas, aksincha, bu insonga havas qilish lozimli to‘g‘risida o‘ylab ham ko‘rmas edim…

         — Sizsiz bahorlar ham bahor bo‘lmadi,

             Tunlar yetim qoldi, oylar to‘lmadi,

             Adirlarni quchib Navro‘z kulmadi,

             Safingiz to‘liqmi, qaytgan turnalar?..

         Mehmonlar uylariga tarqalishdi. Mening ko‘z oldimdan Abdumurod akaning siniq tabassumi, quloqlarimdan vazmin va g‘amgin ovoz ohangi ketmay qoldi. Lekin adabiyot xuddi  otamdan qolganday shunda ham o‘zimcha u kishini katta adabiyotga dahldor ijodkor sanagim kelmas, bunday o‘rtamiyona shoirlar juda ko‘p, chiroyli qilib o‘qiy olganligi uchun ham she’r menda iliq taassurot uyg‘otdi shekilli, deb o‘zimga uqtirmoqchi bo‘lardim. Shunaqa bo‘lgan o‘zi, hamisha ham faqir insonlardagi fazilatni tan olishdan ko‘ra, ularning kamchiligini ko‘rishimiz osonroq…

          Keyin-keyin biz u kishi bilan telefonlashib turadigan ham bo‘lib qoldik. Asosan Abdumurod akaning o‘zi telefon qilardilaru, biroq gapirguvchi men, u kishi ko‘proq tinglashni ma’qul topar edi. Men gapimni tugatganimdan so‘nggina u kishi bir ikki og‘iz gap qo‘shib qo‘yar, shunda ham gapirgani savol bo‘lardi. Savoli ham o‘ziga o‘xshagan jo‘n edi. Jo‘n va chuqur…

         — O‘rislarning Tolstoyi bizda bormi? —  deya so‘rardi, men bilganimcha fikr bildirsam:

         — Fransuzlarning Balzagi-chi, Balzagi bizda bormi? —  deb so‘rardi keyin.

         Abdumurod akaning bu kabi savollarini eslab, rosti men u kishining aslida nimalarga ishora qilganliklarini endi-endi tushunganday bo‘layapman. Ba’zida o‘ylanib qolaman. U kishida bilim ham, iste’dod ham o‘ziga yetarli darajada bo‘lgani tayin, lekin nimaga mening so‘zlarimni eshitishga ishtiyoqi bo‘ldi ekan? Nimaga hatto men ma’nosiga yeta olmayotgan savollarni berib, javobimni jimgina eshitib o‘tirishni yaxshi ko‘rdilar ekan? O‘shanda ichlaridan nima xayollar o‘tdi? Kim bilsin… Kim bilsin balki aynan o‘zida yo‘q xislatlarni, jur’at va o‘zbilarmonlikni menda ko‘rganlari uchun uzoqroq gapirishimni, xato bo‘lsa ham uzoqroq gapirishimni istadimikanlar…

         Abdumurod akaning uyimizga qanday kirib kelishlari ham oxirgi paytlarda tez-tez ko‘z oldimdan o‘tayotir. Men harqancha quvonib kutib olmay, u kishi darvoza qoqib kelganidan nima uchundir xijolat tortayotganga o‘xshar, xuddi kelishiga biror bahona lozimdek qo‘ltig‘iga talabalik davrida yiqqan kitoblaridan bir ikkitasini qistira kelardi.  Ana, u kishi olib kelgan “Faust”, “Urush va tinchlik”, “Telba” kabi o‘nlab durdona kitoblar haliyam kutubxonamda tizilib turibdi. Bulardan ayrimlarining yangi chiqqan nusxalari o‘zimda oldindan bo‘lsa-da, men buni Abdumurod akadan yashirganman. Aynan shu kitobni izlab yurgandim, rahmat deganman ko‘ngliga qarab. Boshqa quvroq odam bo‘lsa ehtimol buni sezardi, biroq Abdumurod aka menga judayam kerakli bo‘lgan kitobni olib kelib berganiga ishonar, mendan ham ko‘proq xursand bo‘lardi.

         Bir gal shifoxonada davolanayotganimda u kishi qo‘ng‘iroq qilib, men yotgan shifoxona manzili bilan qiziqdi. Bilsam, ko‘rgani kelmoqchi ekanlar. Xonadoshlarim – 30-40 yoshlardagi ikki erkak u kishi bilan bo‘layotgan suhbatimizni quloqlarini ding qilib eshitib turishdi-yu:

         — U kim?-  deb so‘rashdi telefonni o‘chirishim bilan.

         — Ustozlarimdan biri, —  javob berdim men.

— Qayerda ishlaydi?

Nima uchundir muallim degim kelmadi:

— Shoir, —  dedim, kimlar izimdan so‘rab kelishini ko‘rsatib qo‘ymoqchi bo‘lib, —  O‘tkir Hoshimovlarni taniysizlar-ku? O‘z davrida o‘sha  insonlar bilan davradosh bo‘lgan. Bilim juda kuchli, milliy ensiklopediyaning muharrirlaridan biri… Hozir, shu… Qishloqda…

  — O‘-o‘-o‘! Unda bir qo‘yni ayirib, teng yarmini pishirib kelayotgandir? —  qornini qashlab, gapimni bo‘ldi xonadoshlardan bittasi.

Qovun tushirganimni anglab, o‘zimcha ularni kelayotgan mehmondan ko‘p narsa kutish kerak emasligiga tayyoralagan bo‘ldim:

— Yo‘-o‘q… Qo‘y bo‘lmasayam kurka-tovuq, deganday…

— Unda bugun abetga ovqat buyurtirmasak ham bo‘larkan-da?!

Ishtahasi karnaylardan bo‘lmaganim uchunmi, yo boshqa bir sabablarga ko‘rami, rosti mening g‘ashim keldi.

— Bilmadim… Kutaylik-chi, —  deb xonadan chiqib ketdim. Oradan chamasi uch-to‘rt soatlar vaqt o‘tgan ekan. Qo‘shni palatadagi otaxonlar bilan gurunglashib o‘tirgan edim, bir vaqt eshik taqillab, xonadoshlarim chaqirishdi.

— Ustozing keldi, —  deyishdi ular men zalga chiqqanimda qovoqlarini solib. —  Nimaga shoir deb aldading, maktabda domilla ekan-ku!

         Tushundimki, bular shoirmisiz, deb so‘rashsa Abdumurod aka odatiga binoan “yo‘q, o‘qituvchiman” deb rad etgan. Yolg‘onchiga chiqib qolganimdan mening ham qovog‘im solindi:

         — O‘zlari qayerda?

         — O‘tiribdi, xonada. Qo‘ltig‘ida ikkita kitob!

         Ikkalovining ijirg‘anib gapirganini ko‘rib, meniyam xayolimga kitob shunchalar yomon narsaday tuyilib ketdi. Bordim. Abdumurod aka xonada o‘sha o‘sha eskigina kiyim-boshiga yap-yangi qalpog‘i yarashmay, siniq kulimsirab meni kutib o‘tirgan ekan. Oldingiday iliq so‘rashmadim, xonadoshlarimning oldida izza bo‘lganimdan arazlagan kishi bo‘lib, suyuqqina so‘rashdim. Izzatparastlikdan yiroq bo‘lganlari uchun balkim Abdumurod aka buni malol olmagandir, biroq o‘shanda nimaga o‘zimni bunday ahmoqona tutdim, sira tushunolmayman. Axir salkam otam tengi odam katta boshini kichik qilib meni – o‘g‘li tengi tirranchani shuncha yerdan so‘rab kelgandi, quvonib do‘ppimni osmonga otsam arzir edi-ku? Anavi ikkovi o‘zini qorindan boshqa g‘ami yo‘q cho‘chqa deb hisoblasa, men o‘zimni inson der edim,  o-ozgina, zig‘irdaygina bo‘lsayam ko‘nglim bor, deb yurar edim-ku?! Qani endi bugun shu insonning o‘zi, qani diydori…

         Yana bir safar esa Abdumurod akaning qachonlardir yozgan she’rlarini tuman gazetasida o‘qib qoldim. Ustoz Xurshid Davron bilan qo‘ng‘iroqlashganimizda u kishi qishloqda ijod qilayotgan ijodkorlarning yaxshi asarlaridan elektron kutubxonam uchun jo‘natib turing, degani uchun, o‘sha she’rlarni ko‘chirib, rasmsiz holatda ustozning elektron pochtasiga jo‘natib yubordim. Kechasi jo‘natgan bo‘lsam, she’rlar ertasiga tongdayoq saytda e’lon qilinibdi, yana ustoz Xurshid Davron ajoyib shoirning ijodi bilan tanishtirganim uchun minnatdorlik javob xati qoldirgan edilar. O‘shanda she’rlari ustoz Xurshid Davronning kutubxona saytida e’lon qilinganni eshitgan Abdumurod aka bundan go‘dak misoli quvongan, qayta-qayta rahmatlar aytgan va bot-bot she’rlari aslida bunga arzimasligini ta’kidlagan edi. Keyinchalik ham Abdumurod aka bu ishimdan minnatdor bo‘lib har yerda gapirib yurgach, menga tumanimizdagi shoir-yozuvchi tanishlarning ko‘pchiligi bitgan-bitmagan ijod namunalarini Xurshid Davronga jo‘natib bering, deb keltirib beradigan odat chiqardi. Mening esa bu qoralamalarni ustozga jo‘natishga yuzim chidamay, qayerdan ham Abdumurod akaga shu yordamni qildim, duch kelganga maqtanaverib boshimni baloga qoldirdi, deb u kishidan jahlim chiqardi. Shu arzimas ishimni shunchalik arzitganini, shoirlikka katta da’vosi bo‘lmagan bu inson she’rlari e’lon qilinganini emas, aslida kichikkina odamgarchilikka guvoh bo‘lganini hammaga maqtanib yurganini anglashga esa farosatim andak kamlik qilardi…

         Mana, Abdumurod akaning vafot etganlariga ham bugun bir oydan oshib qolibdi. Ehtimol u kishining menga, sizga, hammamizga aytadigan gaplari ko‘p edi, ammo nimagadir aytmadi, barchasini o‘zi bilan birga tuproqqa olib ketdi. 2001 yilda 500 nus’hada chiqarilgan, o‘z ichiga atigi bir hovuch she’rlarni sig‘dirolgan “G‘amgin daraxt qo‘shig‘i” nomli yupqagina kitobi qoldi, xolos. Bu kitobdagi sanoqli she’rlarni oldingidan ortiqroq e’tibor bilan qayta-qayta o‘qir ekanman, men hech qanday og‘rinish, hech qanday malolni bilmaydigan Abdumurod akaning o‘z xassos qalbini shuncha yil odamlardan qayerga berkitib yashaganini anglaganday bo‘layapman. Hamda yaqin kishisidan ayrilib allanechuk yolg‘izlanib qolganday alamzada his etayapman o‘zimni. Nega Abdumurod akani katta adabiyotga dahldor emas deb o‘zimcha hukm chiqardim, bunga qanchalar haqqim, qanday asosim bor edi, xo‘p, shunday ham bo‘lsin, mayli, biroq u kishini nimaga shu paytga qadar oddiy inson sifatida yaxshi ko‘ra olmadim, o‘zimni sira tushunolmayapman. Tushunolmayapman ham, kechirolmayapman ham… Balki inson aynan o‘zi chin dildan sevgan odamlarga mana shunday baland talablar qo‘yar…

         Gohida kechalari uyqim o‘chib Abdumurod akaning o‘zlari  yozgan ushbu misralarni pichirlab aytgim keladi:

 “Do‘stim, kel tortinma,

Kiraylik uyga!

Dilga ezgu hislar

Taqib qo‘yaman.

Xona sovuq, agar

Chidasang biroz,

Yuragimni yoqib qo‘yaman!..”

                                                                                     02.09.2020

                                                                                     Bayram ALI.

Avvalgi sahifaXOMAKI HISOB
Keyingi sahifaChIN MUHABBAT
Ulashish

Javob yozing

Izoh yozing
Ismingizni kiriting