Али Ўқтой Ўзбайроқ,

турк адиби

Сурат ўз ҳошиясидан чиқишга қарор қилади.

Қадрдон дўстларингни, хотираларингни, сен соясида шеърлар ўқиган чинор дарахтини, ҳеч кимга айтилмай соб бўлган сирларни, талабалик даврингнинг энг дилбар дамлари бўлмиш нонушта соатларини, Аминанинг илк маошини, йиллар бўйи елкама елка ижод қилиб келган энг яқин дўстингнинг илк китоби чиққандаги ҳаяжонларни, университет дипломи топширилгани замон бармоқларга тақиладиган никоҳ узукларини, оқшомлари зерикканингларда ёзилгувчи сархуш дастурхонларни, ҳамма шаробу пишлоқ билан овора бўлаётганда сенинг ачимсиқ шолғом еб ўтиришингни, сен айтиб – айтиб адо қилолмаган ўша Ҳаммомўну кўчасидаги тунги саргузаштларни, Мардиндаги дўст даврасида сурган паришон хаёлларингни бирдан, ҳеч кутилмаганда ортинга ташлаб, борса келмас йўлга ҳозирланяпсан.

Зеро, ҳалиги кун факультетга кетаётганингда сенга салом берганни, ўзинг ўқиган ҳар китоб ичра қайта ўқилишини кутаётган, тагига чизилган хатбошиларни, радиодан эшитилган сўнги янгиликларни, энг яқин дўстингнинг мансаб пиллапоясидан қандай кўтарилганини, талабалар кенгашида бу йил қандай ўзгаришлар амалга оширилишини, мувафаққиятига қаттиқ ишонган оғайнинг илк қийинчиликка дош беролмай қай йўсин синиб бораётганини, ҳар саҳар ўрмонда сайр қила туриб қаршинга чиққан қиз билан танишиш учун қай мақомларга йўрғалаганингни, илк учрашувда айтиб берган ҳикояларингни, овози дунёларга алишилмас ўша соҳибжамол елкасига юзингни босиб неча йиллардир ўксиб йиғлаганингни, нафақат унга, балки атрофингдаги бутун таниш-нотанишга оғаларча қандоқ ёрдам берганингни,чегараларни, чегараланганларни, зиғирча фойда ололмасанг ҳам узлуксиз янги ишга жойлашишларингни ва бу ишга кириш олди руҳингда қўпган ҳаяжон довулларини дўстларинга энтикиб сўзлаб берардинг. Кейин эса мен барибир бу ҳаётдан ҳаловат тополмайман дея тўхтаб қолардинг, кўп гапирардинг…

Ҳамон кўп гапирасан. Сергапсан. Аммо, бу сафар кетишингдан ҳеч кимнинг хабари йўқ. Бутун ҳикоянгни юк машинасининг диққинафас кабинасида қисилганча, сен билан кетаётган Суҳанга айтиб беряпсан. Чегарадан ўта туриб, юк машинасининг ҳайдовчиси, маҳалладош жўранг ҳар нуқтада чегарачиларнинг оғзини мойлайди. Пора. Ватанингдаги ҳолат бу ерда ҳам такрорланаётганини эслайсан ва Европадаги бундай олди-бердилар сенга ғалати кўринмайди негадир.

Умуман, ҳеч нима ғалати туюлмасди сенга. На атрофингдагилар сени лаҳзада юксакларга олиб чиққан кўйи номинга доҳий дея қўшимча қилиши, на ўша юксакликдан қулаганингда ҳамма бир-бир сендан узоқлашиши… Ҳамманинг кўнглини олиб, кулдириб юрадиган одам ҳар кеча ҳўнграб йиғлаши, кечаги ўктам биродаринг бугун юришга-да мажоли қолмаганидан сиқилиши, кимнингдир ўтмишга боқиб энди бари тугади дея ҳеч кутилмаганда ўйинга тушиб кетиши… Ғалати кўринмасди. Сен барини табиий ҳолдек қабул қилардинг.

Ҳаётингдаги аёллар бахтсизликка дучор бўлганда нафасни сендан олиб, бошқа эркак учун нафасларининг сиқилишини ҳам жимгина кузатдинг. Шу боис ҳам буқаламунсан. Энг яқин дўстларинг шундай дейди. Кўникасан, ҳаммасига тезда кўникасан. Бироздан сўнг ўн саккизинчи соати бошланадиган бу гумбур-қарс шовқинларга ҳам тезда кўникдинг. Бироқ, бир қулоғингда ҳамон ўша аёл шивирлаб айтган қўшиқлар мавжланиб турибди. Ўша аёл деган гап жинингни қўзғотади. Лекин, ҳозир унинг исмини овоз чиқариб айтадиган одам борми ёнингда? Ўзинг эса унинг номини хаёлда такрорлашга-да журъат қилолмайсан.

Худди ҳеч нима бўлмагандек, худди ҳозиргидек бутун ҳаётингни остин-устун қилиб юборадиган, оғриқ тўла хотира пиёлаларидан май сипқорган кунларингни қайтадан бошлаб бергувчи ҳодиса рўй бермагандек жимсан. Ҳамма жим.  Сен бунга ҳам кўнасан, кўникасан. Ўзгаришлар лаҳзасини-да оддий қабул қилишга уринасан гўё.

Аёлларни тушунмайсан, уларни ҳамма нарсадан кўпроқ севсанг ҳам тушунолмайсан. Нега эркинлик исташларига қарамай ўзларини қафасга банди этажак эркакларга кўнгил қўйишларини, оталари билан ўрталаридаги зиддият деворлари уларнинг жисми жонига соя ташлаб турганини кўра била туриб, саъжияси оталариники билан бир хил кишига ўзларини бағишлашлари ва оналарининг қисматига рози бўлишлари ақлинг даргоҳига сиғмайди. У сени жондан севишига қарамай нега бошқаси билан кетганини-ку ўлгунингча англолмай ўтишинг тайин.

Нега бу қадар кечикдинг, деган саволини унутолмайсан. Сочининг иси димоғингни куйдириши ва шундан сўнг уни мангуга йўқотишни… Бунга ҳам майли дейсан, бироқ ҳаётингда бундай аёллардан қанчаси кечмади, ахир. Ҳар гал қийналардинг, бироқ бу сафар бошқача бўлди.  Бу кетиш оддий кетиш эмас. Сен энди қочқинсан. Умринг бўйи очликдан ўлмай дея кирган ишларинга қасдма қасд, айтсам у мендан кетади дея ичинга ютган ишқ изҳорларинга қарамай, ҳаётинг қўлингдан олиниши мумкин бўлсада, ҳатто кези келганда эркингдан маҳрум бўлишинг эҳтимоли юқорилигини билсангда кетиб боряпсан Даниянинг биллурдек йўлларида. Ачинмайсан. Пушаймон бўлишга-да мажолинг йўқ.

Ҳар кетганнинг ўз ҳикояси бор. Сен ҳам кетиш қароридан аввал нақадар заифлигингни, майда одамлигингни ўйга толиб ўтказган бедор тунларингда тушуниб етдинг. Кўнгилнинг иши-ку майли, лекин яшаб қолиш, очдан ўлмаслик деган қўрқув кўксингнинг чап тарафидаги кенг бўшлиқни зирқиратиб юборарди. Барини ўйлаб оғринардинг: бир тарафдан чала қолган ишлар, бир тарафдан кутавериб кўзинг қорайган аёлдан айрилиш, ватанингда исмингнинг ёнига фақат учинчи шахс қўшимчасини қўшиб эслашлар, бу сиёсий ўйинларда сенга берилган рол, ўлкангда тобора ортиб бораётган сиёсий босимлар, аёлларнинг ўлдирилиши, ҳар дақиқа бомба портлашидан қўрқиб кун кечиришлар,  шаҳарларнинг санъат ва нафосатдан маҳрум қилиниши, ҳар лаҳза бирон дўстингнинг тобутини елкага олиш мумкинлигидан даҳшатга тушишлар ва бошқа фожиалар… Газетада сенинг шеъринга етмаган жойлар, ҳар куни бирон ёзувчининг қамоққа олиниши… Овозларнинг ўчирилиши. Ва, энг охирида Суҳан. Ҳуқуқ ўртадан супуриб ташланган бу замонларда чегарадан ноқонуний ўтиш оғриқларингнинг барига малҳам бўладигандек туюлди.

Ўғил бола отасига ўхшайди деган гапларга болалик пайтинг ҳеч ишонмасдинг, бироқ мана, гарчи сабаблар бошқа бўлсада, кетиш йўллари бир бўлди. Отангнинг кетишга мажбур бўлгани ҳолда турмуш қаршисида қандоқ ночор дийдираб турганини эслайсан. Кетмоқ…  Ғазабинг қайнаганди ўша кунлар. Тириклик бозорида баъзан сарбоз, баъзан морбоз эдинг. Айни дам буларнинг ҳаммасига қўл силтаб кетаркан, бор-йўқ мулкинг – кўксингдаги залворли бўшлиқ ва чўнтагингдаги иккита эски фотосурат билан жим кетяпсан юк машинасининг кабинасида. Бу шундай кетишки, кимсанинг хабари йўқ. На видолашув, на ортингда қолган бирон мактуб. Қолганларга ҳеч нарса қолмади, бироқ уларнинг бутун хотиралари сен билан. Дўстларинг. Сени нақадар севарди улар. Ҳамма нарсани ҳаммадан аввал сен ўрганардинг. Шу ўрганишлар бўлмасайди.

Аёл чўнтагингдаги дайди ғуссалар, сарсари йиғилар билан қулаб бораётир. Кабина деворига беихтиёр мушт туширасан. Юрагинг оғрийди. Шунча олис масофани-да назарга илмай оғрийверади. Йўлнинг йигирманчи соатида қолганлар нима қиларкин деган савол миянгни эговлай бошлайди. Нозим Ҳикматнинг шеърларидек ёна бошлайсан. Қолганлар қолди, дейсан. Ҳар ким ўша куз оқшомида ўз тақдирини ҳал қилиб бўлди. Ёсуман ўша кишини танлади. Сен эса кеч қолгандинг. Сен кетишни, Ёсуман эса бир умр пушаймон бўлиб ўтишни танлади. Ҳали виждонинг кўп қийналишини биласан, билиб туриб ўзингни овутасан. Эрк шаҳри – Амстердамга ичингдаги бутун зулматни чиқариб ташлаш учун уйқусираб кетиб боряпсан. Балки у ерда яшаш ҳам насиб қилар… Ҳарҳолда, янги  ҳаётга юк машинасининг димиққан кабинасида, ноқонуний йўллар билан кириб боряпсан.

Юртингда ҳам кўп асир тушдинг. Аёлларнинг кулишларига, бир қизнинг нимтабассумига-да арзимас сиёсатчиларнинг дағдағаларига, ёзувчиларнинг пуч умидларига… Яқин қаламкаш дўстларинг қуёш нури билан баробар бирма бир панжара ортига бадарға бўла бошлади. Сен эса Анқаранинг жинкўчаларидан бирида Ёсуманнинг нигоҳларидан бунёд зиндонга банди бўлдинг. Қимирлолмадинг, овозинг чиқмади, ёнига боролмадинг. Узоқ-узоқларга тикилиб қолдинг. Худди бу турмуш тарзига, ўзингдан ташқаридаги одамларга узоқдан қарагандек. Уни буни қўй, кўзларинг икки аршиндан узоғини кўролмасди. Кўзойнагингни тақдинг – ойнаси буғдан хира тортганди. Ҳар кеча юм-юм йиғлардинг. Ҳатто босинқирай туриб ҳам кеч қолаверардинг…

Соатинга қарайсан. Бу сафар кеч қолмаслигинг керак. Чегаранинг уёғида немис дўстинг, шоир Аҳим кутиб олади. Келишингни билиб Берлиндан Амстердамга соғинч қанотларига миниб йўлга тушганди у. Бутун дўстларинга хабар беради, улар сени бироз қочоқ мақомида сақлаб туришади. Кейин фуқаролигинг ўзгаради, балки исм-шарифинг ҳам. Бироқ, сен ўша аёлни йўқотганингдан бери ватансиз эдинг. Энди шу ғурбат сенга ватан бўлади. Суҳаннинг хаёли ҳамон уч ойлик қизалоғида. Биз барибир қайтамиз, шундайми, дея ўйчан кўзларинга тикилиб қолади. Ваҳоланки, қайтиш деган сўзни бир шеър мисраси ичра унутиб қолдирганинга анча бўлган. Шунда ҳам индамайсан. Кабинанинг совуқ дастагига ёш томчилайди. Бари тугайди, дейди Суҳан. Ҳаммаси ўтиб кетади. Лекин у ҳали ўзи айтаётган “ҳаммаси” аллақачон тугаганини билмайди.

Қамоқдаги дўстларингни эслайсан, Аҳим билан уларни қутқариш учун қандайдир намойишлар ташкиллашни режалаштирасан. Балки, ўз намойишларингни бошларсан? Зеро, шу кунга қадар бор бўлсанг, фақат озодлик, муҳаббат ва асорат учунгина бор бўлдинг. Борсан.

Бир сурат чўнтагингда туриб шаҳарларнинг барини кезиб чиқади.

Эрк шаҳрида сен бошлайдиган янги ҳаёт ўзгаларнинг эрки учун жанга киришинг учунгина бошланаётганди. Ҳеч ким сендан хабар олмаса-да, сенга бутун хабарларни келтиргувчи қушларинг бор. Жондошларингдан узоқда кечган ҳар бир кеча кирланиб сочларинг орасига сингийди. Қайғунинг ранги қора эмас, дейди Суҳан. Қара, биз қанчалар кирландик. Туриб-туриб пиёлаларингиз ҳам кирлана бошлайди. Суҳан оёқ чиқариб юра бошлаган қизининг суратларига қараб йиғлайди, сен эса ўша эски, сарғайган суратни оқартириш билан бандсан. Эртага чиқадиган газет-журналлар сенинг қаршилик ҳаракатингни ёритади. Европадан Жанубий Америкага қадар ястанган йўлларга аччиқ, исёнкор ҳикоятнинг излари тушади. Ватанингда оғзига урилаётган муҳолиф ёзувчилар, расмий ҳуфяларнинг кирдикорлари, фақирган эврилган халқ, сени соғинган дўстларинг… Барчаси шу ҳикоянинг ичидан садо беради. Яна ҳар куни хабарларга кўз тикасан. Портлаётган бомбалар, қурбонларнинг узун рўйхатлари, ярадорлар учун қон эҳтиёжлари, қонга тўймаган аблаҳларнинг минбардаги нутқлари жинингни қўзғотади. Ҳар исмда бир қалқиб тушасан, ўзинга келишга уринасан, тинчиб қоласан. Худди қулаб кетадигандек ўриндиқ дастагини маҳкам сиқасан.

Бу ерга келганингдан бери ҳеч қайси ижтимоий тармоқдан фойдаланмадинг, бироқ электрон почтанга ҳар куни бир қараб қўясан. Йўқ, юртингда сени унутишмади, суғурта компаниялари ҳамон сени излаш билан овора. Унутилмадинг, пуркадар мактублар почтангни тўлдириб турибди. Мен шу ердаман, бу ҳикоят тинмагунча ўлмайман, қандай ўлим топишим сизларга боғлиқ, дея ёзгинг келади, ёзолмайсан. Шу пайт бир ўйин ўйнашни истаб қоласан. Болалигингда жўраларинг билан кўп ўйнардинг. Ўйнаганингни ўйин деб ўйлардинг, ҳарҳолда. О, нақадар соғиндинг, нақадар соғиняпсан. Қанчалар исёнкор бўлсангда, лекин ичингда кечаги мўмингина ўзинг ҳамон жимгина яшаётир. Ҳаммани ўйлайсан, ҳаммани. Ҳорғин вужудингни бағрига олгувчи бир дўст, юзингни босиб йиғлай оладиганинг бир елка тополмайсан. Ўлкангдаги аччиқ тутунларни соғинасан, оғриқларини қумсайсан, суратдан сенга жилмайиб қараб турган ўша жингалак қора сочли аёлни бир кўришга муштоқсан.  Ай, ўша дўст гурунгларини эслатмай қўяқолай.

Бутун дардинга сабаб деб дўстларинг Мовийдан айрилишни, совуқ авахтадаги Ҳилмига ачинишни, ғурбатингни, кадарингни, йўқотишларингни, воз кечганларингни сабаб қилиб кўрсатаверасан, бироқ номини тилинга олишга ҳам қўрққанинг бошқа бир ҳасрат бор.

Матбуот эркинлигининг рамзи бўлмиш Европа нашрлари учун тинмай суратга тушасан. Бу ҳолдан Суҳан ҳайрон. Ахир, ватандалик пайтинг қаршингдан чиққан камерадан қочиб юрардинг. Ойнинг илк ҳафтаси йўлинг Парижга тушади, кейин Вена. Дам ўтмай минглаб километр олисдаги Икселлес, Аракатака… Борган ҳар ўлкангда бир янгиланиб оласан. Сени баъзан қўлингда испанчалаб “менинг ҳам жоним оғрийди” деб ёзилган қоғоз парчасини ушлаб кетиб бораётганингда, баъзан отишмадан кейинги ҳароба шаҳар деворларига алмойи-алжойи ҳарфлар билан кимнингдир исмини ёзаётганингда, баъзан эса қўлингда буғи чиқиб турган қаҳвани тутганча олисларга жим тикилиб турганингда кўриб қолишади ё суратга олишади. Олинган суратларнинг барини ҳар ой бошида эски қадрдонинг Айфернинг электрон почтасига йўллайсан. Кейин Суҳан билан ўтирган испан қовоқхонасида дўстларингнинг қайғули ҳангомаларини айтиб кулишасизлар. Кези келганда лабингдаги табассум синиб, ғуссага ботасан.

Сен одамнинг қанча узоққа қочсада ўз кўнглидан қочолмаслигини тушундинг. Буни сенга Анна Франк уй-музейида танишиб қолган дўстинг Марёлийн Ҳоф Амстердамдаги қайсидир кўргазмада айтганди. Дунёдаги баъзи қайғулар доим бир хил бўлади: босимлар, айрилиқ, ҳижрон ва масофалар. Қалбингдаги оғриқларни тиндирмагунча дунёнинг ҳеч қайси оғриғига даво тополмайсан деганди у. Тан оласан, йўллар оғриқни босолмайди. У пайтлар Суҳан билан Ёзувчилар Ҳамдўстлигига энди қўшилгандинглар. Суратларни эса тинимсиз жўнатавердинг. Кимнингдир руҳида капалакдек инжалик уйғотсин, бир капалак руҳига тегиниб ўтсин, мен кетгач бирон куй басталанган бўлса, улар ўша куйни шу суратларга қараб тинглашсин, балки ҳалиги аёл пушаймондир, мени соғиниб йўл қараётгандир деб. Илк суратдан кейиноқ почтанг изтироб тўла дилномаларга тўлиб кетди. Ҳеч қайсисига жавоб ёзмадинг. Фақат, уларга мен ҳам яшадим, тирикман дейиш учун ҳар ой суратлар жўнатардинг.

Бироқ, буни яшаш деб бўлмасди, Рушан…

Турк тилидан Мирзоҳид Музаффар таржимаси

Javob qoldiring:

Iltimos, sharhingizni kiriting!
Iltimos, ismingizni bu yerga kiriting