DUET: Nafisa Omon va Mahfuza Imomova.

1
1216
ko'rishlar soni

Nafisa Omon va Mahfuza Imomova yosh shoiralar ichida o‘z uslubiga ega ijodkorlardir. Ularning samimiy satrlarini o‘qimagan o‘quvchi kam topilsa kerak. Takliflardan kelib chiqib, bugun ularni suhbatga chorladik.

Mahfuza Imomova: Nafisa Omon ko‘pchilikning qalbiga samimiy, erkin va barcha ikkilanishlardan xoli sof she’rlari bilan kirib keldi. Uning ijodida na bir tama, na bir manfaat, na bir alamzadalik bor. U juda ozod! Dili va tili bir, go‘zal ayol, mehribon ona, yaxshi shoir! Haqiqatda, Nafisaning she’rlarni o‘qigan odam yayraydi. Bugun u yurtdan olisda, tahsil davomida ijodni ham davom ettirmoqda. Kamtarligi, kamsuqumligi sabab, adabiy jarayonlarda kam ko‘rinish bermoqda. Nodirabegim suhbatdosh uchun kimni tanlashimni so‘raganida Nafisani suhbatga tortgim keldi. Aytingchi, adabiyot ayol kishiga qay darajada kerak? She’riyat-chi?

Nafisa: Adabiyot insoniyatga kerak! Ayolga ikki marotaba kerak! Maktabda ilk marotaba adabiyot darsiligi o‘tila boshlaganida adabiyot arabcha “odob” so‘zini anglatadi deb boshlanar edi. Odobni, hayot qoidalarini bilish, anglash jins tanlamasligi aniq. Odob hammaga birdek teng ekan, adabiyot ham hammaga barobar. Adabiyotda ayol, erkak, yosh, qari tushunchasi bo‘lmasa kerak. Modomiki ayol kelajakni voyaga yetkazar ekan, buningsiz bo‘lmaydi deb o‘ylayman. Endi o‘ylab ko‘raylik, bugun qaysi bir ayol bolalariga bir satr shox satrni o‘rgatmoqda. Men oliy ta’lim ko‘rmaganlar haqida gapirmayapman. Kerak bo‘lsa magistraturani tamomlagan onalar orasida ham yuzlab topiladi Navoiydan va yoki Mashrabdan bitta g‘azalni yoddan bilmaydiganlar. Umrida biror marta kaloriyasi balandroq ovqat yeb ko‘rmagan inson bir marta qo‘y go‘shti yesa tobi qochib qolishiga o‘xshab, zalvor bilan ulg‘aymagan avlod qanday qilib zalvorli, ma’nili bo‘lsin? Bunga hamma dohil, o‘zimiz ham ehtimol moyilmiz. Aybdormiz. Shundan kelib (garchi savolga to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqasi bo‘lmasa ham) chiqib siyqasi chiqqan bir fikrga munosabatimni bildirib ketmoqchiman: adabiyot ixlosmandlarining aniq fanlarga “tobi yo‘qligi” va yoki matematika bilan bog‘liq aniq fanlar sohalari vakillarining badiiy adabiyotni, she’riyatni mensimasligi juda tor tushunchalar. Kim va qaysi soha vakili bo‘lmasin agar u o‘zi tanlagan sohaning yetugi bo‘lsa bunaqa juda uzoqdan turib bemorni issig‘ini o‘lchaganga o‘xshagan gaplarni aytmaydi va uyalmay tortishmaydilar. Adabiyotda asrlardan beri o‘qilayotgan mualliflarning hayotlariga qiziqib ko‘rsangiz, ular nafaqat badiiy ijod bilan shug‘ullanishgan, balki yana bir qancha fanlarni puxta o‘rganganliklarining guvohi bo‘lish mumkin. Va yoki tibda, osmon ilmida ustun bo‘lganlar o‘z asarlarini she’riy tilda yozganlarini bilamiz. Juda jo‘n qilib aytganda she’riyat siz his qilgan tuyg‘ularni, fikrni, g‘oyani so‘zlar bilan go‘zal ifodalash sa’nati. Go‘zal so‘z tinglagan odam go‘zal so‘z aytadi. Go‘zal so‘z aytayotgan odam qanday qilib yomonlikka yo‘l ochadi? Bugun butun dunyoda sodir bo‘layotgan butun fojealar, vaxshiyliklar insoniyatning go‘zallikdan, shafqatdan, muhabbatdan uzoqlashib borayotganining oqibatidan deb bilaman. Mana, she’r nimaga kerak!

M.I: Yaxshi shoir qanday bo‘lishi lozim? Yaxshi she’r-chi?
N.O:
Yaxshi shoirni ham, yaxshi she’rni ham ma’lum bir qoidasi va yoki ta’rifini bilmayman. Aslida she’rni hamma ham yoza olishi mumkin. Aytmoqchi bo‘lgan bir fikri bo‘lsa bitta so‘zning o‘nta ma’nosini, til qoidalarini biladigan inson bir yil tinmay she’r yozishni mashq qilsa yaxshi shoir bo‘la oladi. Agar she’r yozganlar boy bo‘lganida huddi bugungi kunda o‘ntadan to‘qqizta odam qo‘shiqchi va yoki bankir bo‘lganidek, shoirlarni ham sanog‘i ko‘p bo‘lar edi. Afsuski, shoir she’r yozish texnikasi bilan shakllanmaydi. Ko‘p narsani xo‘p bilishi bilan ham emas. Shoir bo‘lishni insonni o‘zi tanlamaydi. Bu imkonsiz. Bu yerda aql to‘laligicha idrok eta olmaydigan boshqa bir narsa bor. Aynan o‘sha anglamsiz ruh eng asossiysi! Shoirlar tanlangan bo‘ladi. Yaxshi she’rni shoir bo‘lib yozib bo‘lmaydi. Mana men bugun bitta yaxshi she’r yozaman deyish mumkin. Agar uni uxlayotganida va yoki bilaklari toliqib g‘isht quyayotganida, bolasi yig‘lab turganida hech rejasiz, hech muddaosiz qoralasa… kerak shoir.

M.I: Yurtdan olisda bugungi o‘zbek adabiy muhiti va jarayonini kuzatib, qanday kechinmalar bilan to‘qnashasiz? Xorij adabiy muhitidan nimalarni o‘rganishimiz kerak?
N.O:
Aslida juda ham faol kuzata olayapman deb ham ayta olmayman. Uch -to‘rtta ijtimoiy tarmoqlarda faollar bilan butun bir adabiyotning bugungi kuni haqida biror narsa deb xulosa qilib bo‘lmaydi. Yuqorida men shoir va she’r haqidagi shaxsiy qarashlarimni aytdim. Endi gap butunlay adabiy jarayon haqida ketar ekan, yaxshi yozish uchun ko‘p o‘qish, o‘ziga adolatli bo‘lish, kim bo‘lsa, qaysi qarashda bo‘lsa sobit bo‘lish muhim deb o‘ylayman. Masalan, bir adib kecha unday deb, bugun bunday deb yozib tursa o‘z davrini nog‘orochilariga yoqaverishi mumkin. Lekin zamon elagidan o‘ta olmaydi. Shoirning ham, adibning ham, san’atkorning ham, qassobning ham shaxsi qilayotgan ishiga mutanosib bo‘lmaydigan bo‘lmas ekan, huddi itni yalog‘iga, musofiringizga ovqat suzib berilganga o‘xshagan yoqimsiz holat yuzaga keladi. Demoqchi bo‘lganim shu sog‘lom muhitda sog‘lom odamlar bo‘ldi. Menimcha, bugun o‘zbek adabiyotiga mard-i maydonlar, biroz tentaklar, oq ko‘ylak, qizil galstugi yo‘qlar kerak. Kerak. Iztirob kerak! Tishlab maydalab un qilib tashlaydigan tegirmonlar kerak. Mukofotlar, qarsaklar kerakmas. O‘zini tanisa, oynaga qarashga ko‘zi tinib ketmaydigan darajada madori bo‘lsa, o‘zini taniydi. Ana undan keyin uni boshqalar taniydi.

M.I: Ona bo‘ldingiz, qolaversa, ijodkor inson bilan turmush qurdingiz. Kechagi va bugungi hayot, qarashlar, ertangi qadamlar, rejalar haqida…

N.O: Eng katta fidokorlik biri bilan umrni bo‘lishish. Har ikkala tarafga ham juda katta ma’suliyat yuklaydi. Noningizni yarmini biriga bersangiz boshqa narsa yeb ham qorin to‘ydirasiz. Bir muxtojda boyligingizni bersangiz ham o‘rni to‘ladi. Ammo umrni, vaqtni ekvivalenti yo‘q. Vaqtni sarflayotgan narsalarga diqqatli bo‘lish kerak. Taqdiringizga bitilgan inson sizga taqdirning katta mukofoti va yoki sinovi bo‘lishi mumkin. “Er xotin qozon va qopqog‘i kabi bo‘lishi kerak”, deydi turklar. Qozonni qopqog‘i hamisha yopiq turmaydi. Ochiq ham qolmasligi kerak. Qozonni ichida qanday taom tayyorlanayotganligiga bog‘liq hammasi. Yoningdagi inson seni qo‘llab quvvatlashi kerak degan fikrga to‘laligicha qo‘shilmayman. Chunki bunday qila olmasligi mumkin. Qabul qilish kerak. Ammo fikrlashishga, hotir qilishga majbur! Istagan odamlar birgalikda yashay olishadi. Istamaganlar yashab ham yashamaydi. Masalan, aytadilar-ku xuddi orzuimdagidek, tasavvurimdagidek, mukammal deb! Kulguli bu jumlalar men uchun. Agar orzuingizdagidek bo‘lsa baxtli bo‘la olishingizga ishonasizmi? Balki orzularingiz sizning o‘zingizdan yuqoridir. Siz o‘zingiz bir qayiqning kuragi bo‘lib Titanik kemasini orzu qilsangiz o‘sha Titanik keldi ham deylik, ammo baxtli bo‘lib bo‘ladimi? Siz u Titanikning omborxonasida hech ishga yaramaydigan bir tayoqqa aylanib qolasiz-ku! Baxtli juftlik qayiqcha va kuragidek bir — birisiz ma’no yo‘qotadigan ilohiy ehtiyoj bo‘lsagina bir umr mamnuniyat bilan, seva seva, hech qachon hech bir nuqtada koshki demaydigan, xo‘rsinmaydiganlardir. Sevgan odamlar, qadrlab, e’zozlanganlar. U yaxshi — bu ma’qul, shunday bo‘lsa -bunday bo‘ladi, deb aytib bo‘lmaydi. Turmush o‘rtog‘imga turmushga chiqqanimga qadar yaxshi tanimaganman. Taqdir siz va mening bir kunlik va yoki besh yillik puxta tuzgan rejalarimizdan ko‘ra rejaliroq, tadbirlarimizdan ko‘ra tadbirliroq ekan. Rejalashtirmayman, niyat qilganman lekin. Taqdirimiz birlashgan ekan, albatta buning buyuk xayrlarga, hikmatga to‘la ekanligiga ishonaman. Turmush o‘rtog‘imdan juda ko‘p narsa o‘rganyapman. Goho do‘stmiz, goh ustoz-shogird, xullas hamma narsa. Shunday bo‘lishi ham kerakda, otang, onang, singling, ukang hammadan o‘ziga olgandan keyin. Hayot yo‘llaringizga otangiz tep-rekis asfaltlangan yo‘l qurib bera olmas ekan. Yurar ekansiz goh ildam qadam bosasiz, goh emaklaysiz, goh qanot chiqarib uchasiz, gohi bir muddat tin olasiz. Ana o‘sha bir pas tin olishingiz kerak bo‘lganida sizga yelka tutgan inson, siz hayotingizni atagan insoningiz bo‘lar ekan. Er faqatgina xotinga tillo uzuk taqadigan, moddiy ta’minotchi deb qabul qilmayman. Ayol ham farzand tug‘adigan va tarbiyalaydigan, ovqat pishiradigan vosita emas. Huzur bo‘lishi kerak ekan bir-biri uchun. Huzurini qochiradigan omil emas.

M.I: Kuyanchak javoblaringiz uchun rahmat, Nafisa.  

Nafisa Omon: Endi sizga savollar yog‘dirsam. Adabiyot hamisha yelkasida g‘oya orqalaydi. Adabiyotning yuki ham o‘sha g‘oyaga bog‘liq. Bugun ijodkorlarda o‘sha mushtarak g‘oya nima deb o‘ylaysiz? Balki o‘sha g‘oya umuman yo‘qdir?

M.I: Badiiy g‘oyaning asosi ham – inson va uning kamolotiga xizmat qilishdir. Adabiyotning vazifasi juda ulkan. Ijod ahli ana shu g‘oya va vazifalar yo‘lida yakdil bo‘lishi zarur. Ma’lum darajada shunday bo‘lyapti ham. Bu g‘oyaga xizmat qiladigan yaxshi asarlarimiz bor. Yaxshi asar – makon, chegara, ta’qiq bilmaydi, o‘quvchi uni topib olaveradi. Har bir ijodkor yurtdami, yurtdan tashqarida, xoh poytaxtda, yoxud chekka qishloqda yashayotgan bo‘lsin, ularning bari yagona bir maqsad – adabiyotga xizmat qilish g‘oyasi atrofida mushtarakdir. Bu birdamlik kecha ham, bugun ham bo‘lgan, ertaga ham mavjud bo‘ladi.

N.O: Adabiyotda ta’lim-tarbiyaning o‘rni haqida qanday fikrdasiz?

M.I:  O‘zingiz yuqorida adabiyotni “adab” so‘zidan olinganini esladingiz. Adabiyot – eng katta tarbiyachi. Bu tarbiyachining ulug‘ligi shundaki, u sizga buyruq bermaydi, baqirmaydi, urishmaydi. U sizni his-tuyg‘ular orqali tarbiyalaydi. U sizni ulg‘aytiradi, go‘zallashtiradi. Injiq va qaysar ko‘ngilni tarbiyalash – nihoyatda nozik yumush. Adabiyot esa buning uddasidan chiqadi. Shuning uchun ham adabiyotni sevish kerak! Nima uchun qahramonlik dostonlari, yoxud “Hibatu-l-Haqoyiq”, “Qutadg‘u bilig”, “Hamsa” kabi ko‘plab durdona asarlar asrdan-asrga o‘tib yashab kelayotir? Chunki bu kitoblarning bari zamonlar osha insoniyat kamolotiga xizmat qilib kelmoqda. Nega biz Hazrat Alisher Navoiy ijodlariga qayta-qayta murojaat qilamiz? Sababi, ul zotning shaxs sifatida ham etuk bo‘lganliklari asarlarida aks etgan. Shunday ekan, eng avvalo, ijod ahli adabni o‘rganishga, o‘zini muntazam tarbiyalab borishga majbur. Yozuvchining fitratida tarbiyasizlik yoki yovuzlik bo‘lsa, u buni baribir asariga yuqtiradi. Tajribasiz o‘quvchi esa bunga ergashib qo‘yishi mumkin.

N.O: Nashriyotda ishlab kelyapsiz, demak ko‘proq kimning nima yozayotganini, nima deyayotganini bilasiz, yaxshi-yomon kitoblarni majburan bo‘lsa-da o‘qiysiz. Mualliflar qaysi jihatdan rivojlanishi kerak deb o‘ylaysiz?

M.I: Avvalo, nashriyotlar soni va kitoblar ko‘pligi bois, hammasini o‘qib chiqishning imkoni yo‘q. Ammo yaxshi kitob haqida eshitsam, albatta topib o‘qishga harakat qilaman. Men hozir aynan nashriyotimizda chop etilayotgan kitoblar nuqtai nazaridan fikr yuritayotgan bo‘lsam, yaxshi kitoblar yozilyapti. Faqat ularni topib, saralab kitobxonga taqdim etish asosiy vazifa. Nashriyotimiz rahbari adabiyotshunos, millat ma’naviyati haqida qayg‘uradigan ziyolilardan bo‘lgani bois ham kitob ishiga mas’uliyat bilan yondashadilar. Ular hamisha xalqimiz eng yaxshi kitoblarga munosib, deya takrorlaydilar. Yangi kitobni chop etishda dastlab ijodiy jamoa fikri, munosabati so‘raladi. Qo‘lyozma bilan hamma baravar tanishib chiqadi. Agar jamoada kitob saviyasi bilan bog‘liq salbiy fikrlar yuzaga kelsa, o‘sha kitobdan qancha ko‘p daromad keltirmasin, voz kechiladi. Nashriyotimizda haqiqiy ijodiy muhit shakllangan. Men ish davomida bu insonlardan har kuni nimadir o‘rganaman. Mualliflarning oqsagan tomonlari haqida mendan ko‘ra ko‘proq adabiyotshunoslar, ustozlar fikr aytishsa o‘rinli bo‘lardi. Menimcha, mualliflarimizning rivojlantirishi kerak bo‘lgan jihati jahon sahnasida ko‘rinmayotganliklari bo‘lsa kerak. Meni juda ko‘p savollar qiynab keladi. Qachon o‘zbek asarlari ham xorijda bestseller bo‘lib, talashib tortishib o‘qiladi? Qachon mualliflarimiz turli davlatlarda ta’sis etilgan adabiy tanlovlarda ishtirok etib, nufuzli mukofotlarni qo‘lga kiritadi? Bu savollarni qalashtirib berish mumkin. Ammo bu muammoning ildiziga nazar solsak, biz yozganlarimizda ko‘proq tilga, go‘zal ifodaga, uslubga, ma’lum qoidalarga, shevalarni qo‘llashga asosiy e’tiborni qaratamiz. Shu bois, ayrim hikoyalarimizda ko‘tarilgan muammolar juda mayda, yangilikdan va erkinlikdan xoli. Endi o‘sha hikoya ingliz tiliga tarjima qilinganda undan deyarli g‘oyasi va ma’no qoladi. Keyin bizdan necha ming marta rivojlanib ketgan jahon adabiy muhiti asarlarimizdan umuman hayratlanmaydi va biz hamon ularni o‘qishda davom etamiz.

N.O: Ayrim yozuvchilar va ularning kitoblari “zapret”da deb eshitib qolamiz. Nega ular televideniyeda, gazetalarda ko‘rinmay qolishadi? Balki o‘sha yozuvchilarning asarlarini o‘qib kimdir rivojlanib ketar. Adabiyotga mana shunday mashmashalar kerakmi?

M.I: Men bu jarayonni tushunmayman. Ko‘plab sabablar oqibatida shunday bo‘lishi mumkin. Televideniye va gazetalarda ko‘rinmaslik yozuvchi uchun juda katta fojea emas. Shuni aniq aytolamanki, yaxshi asarni kitobxon albatta topib o‘qiydi. Ijodkor nima bo‘lmasin ijodida davom etishi kerak.

N.O: Mahfuza Imomova! Men sevgan shoira, men yaxshi ko‘rgan dugona, orombaxsh suhbatdosh va aqlli ayol! O‘zingizga qanday ta’rif bergan bo‘lardingiz?…

M.I: Xayol va hayotni chalkashtirib yubormaslikka, ko‘proq Yerning qonunlariga moslashishga urinaman. Haliyam ertaklarga, mo‘jizalarga ishonaman. Yaxshi odamlarni yaxshi ko‘raman.

Nodirabegim yozib oldi.

1 ta izoh

  1. «Menimcha, bugun o‘zbek adabiyotiga mard-i maydonlar, biroz tentaklar, oq ko‘ylak, qizil galstugi yo‘qlar kerak. Kerak. Iztirob kerak! Tishlab maydalab un qilib tashlaydigan Hozirgi adabiy muhitda bir illat bor, o‘zgacha fikrlay boshladingizmi darhol qolipga solishga urinish boshlanadi. Aytganlariga yurmadingizmi tamom «mag‘zsva ag‘darish» kompaniyasi boshlanadi. Hoy baraka topgurlar men A. Qahhorni yoki Oybekni asarlarini yoqtirmasam bu meni ishimku ne kerak majburlab yoqtirtirishni.

Javob yozing

Izoh yozing
Ismingizni kiriting