ҚИРҒОҚДА ҚОЛГАН БАЛИҚ

0
297
кўришлар сони

Ҳикоя

Домла кафтдеккина ҳовлининг бир бурчида, гилос дарахти соясига тўғирлаб қўйилган сўрида ўй суриб ўтирарди. Эгнида қора чопон, доғ босган, қаримсиқ қўллари ҳиёл титрабгина қўяр, қошларига-да оқ оралаган, юзи эса ғижимланган қоғозни эслатарди.

Айни дамда кечаги кунига назар соларкан, хатолари ёқасидан бўғаётгандек дамба-дам хўрсиниб қўяр, надомат қалбини ўртарди. У мансаб пиллапояларидан жуда тез кўтарилди. Аввалига ўқитувчиликдан бир юмалаб, кафедра мудири, кейин декан, сўнг проректор бўлиб олди. Қайнотаси профессор Ефремов ҳар ишда қўллар, ортида турар экан, қадамини дадил босарди. Ўзи ҳам анойи эмасди, албатта. Тадбирларда соатлаб маъруза ўқиш ҳадисини олган ва аниқки, ҳар давранинг тўрида савлат тўкиб ўтирарди. Банданинг боши – оллонинг тоши экан. Не ажабки, бир кечада бор обрўсидан айрилди. Битта синчалак ер билан битта қилди…

Энди ўйласа, бирдан жаҳли чиқиб кетаверади. “Ахир, бу қонун қаердан чиқди? Бу ёшлар қаердан пайдо бўлиб қолди? Ўзи билмайди, билганни ҳам қўймайди.

Хўш? Биз кетиб, нима ўзгариб қолди? Ҳали ҳам ҳар қадамда ажнабий тилда ёзилган пештахталарга кўзингиз тушади. Тадбирлар ҳали ҳамон ўрис тилида ўтмоқда. Қонунлар ўрис тилида ёзилмоқда… Эски тоз, эски ҳаммом. Ҳеч нима ўзгармаган. Ўзгармайди ҳам. Бутун бир авлодни қўлдан бой бериб бўлгансиз. Энди кеч.”

Ўша кунги тадбир кечагидек эсида. Ҳар галгидек маърузасини узоқдан бошлади. Олд қаторда ўтирганлар орасида қош-кўзлари малла, сариқ сочлилар кўпроқдек туюлганди. Аслида, шуларга тушунарли бўлсин деб, шуларнинг ҳурматини қилиб, ўрис тилида сўзлаётганди… Бирдан қалби ғурур-ифтихорга тўлиб, ватанпарварлик туйғулари жўш уриб кетди. Муштларини тугдию, “миллатнинг ўзлигини кўрсатувчи асли унинг тили, ўз тили бўлмаган миллатнинг йўқликка юз бургани шу”, деди ва ҳар тарафдан қарсаклар ёғилди. Шу пайт қаердандир ўша синчалак пайдо бўлди. Қўлида микрофон, бидир-бидир қиларди.

– Сиз ўзи ўзбекмисиз? Унда нега ўзбек тилида гапирмайсиз? Миллатнинг ўзлигини кўрсатувчи, миллатнинг ғурури унинг тили, дейсизу, ўзингиз миллат ғурурини топтайсиз. Ўзи сизда ғурур борми?

Ўша дамда домланинг юраги бир неча дақиқа уришдан тўхтагандек танаси музлади. Тили қурғур айланмай қолди.

– Ўзбек тилида гапиришдан ор қиласизми ёки ўзбек тилида гапиришни ўзингизга эп кўрмайсизми? Миллат оёғига болта ураётган, аслида, сиз “зиёлилар” эмасми? Сизда агар заррача ғурур бўлганида эди, минбарга чиқиб олиб, русча сўзламасдингиз. Ҳеч йўқ, шу ерда ўтирган миллатдошларингиз ҳурматини қилган бўлардингиз…

У яна нималар деди экан? Яна қанча гапирди экан? Домланинг қулоғи том битгандек, энди эшитмас, тили танглайига ёпишиб қолгандек, бир сўз ҳам демас, зал эса сув қуйгандек жим эди. Сўнг шивир-шивир бошланиб кетди. Шунча одам олдида мулзам бўлгани етмагандек, бу ёқда радионинг қулоғи динг, нариги ёқда телевидение кўз тикиб турарди. Кимсан Райимжан Кулманович Гулямовнинг обрўйи бир тийин бўлди.

Минбардан қай тариқа тушганинию қандай ташқарига чиқиб қолганини билмайди. Хизмат машинасига қачон ўтириб, қачон уйида бўлиб қолди экан? Эсида йўқ.  

– Дада, кўринишинг нега бунча ёмон, нимадир бўлдими? – деди қизи ўрисчалаб, қўшни хонадан чиқиб келаркан. Домла шунда ўзини меҳмонхонада, ёниқ телевизор қаршисида кўрди. Қизи ёнига келиб ўтирди, сўнг елкасига бошини қўйди ва эртага битирув оқшоми эканини айтиб пул сўради.

– Менга ҳам керак эди, – деди сал нарида ўтирган ўғли телефондан бош кўтармай.

Институтни битириб, бекорчилик қилиб юрганида, орага таниш-билиш аралаштириб, ишга жойлаб қўйгани ёдига тушди. “Эрта-индин уйланадиган кап-катта йигит, уялмай-нетмай отасидан пул сўраб ўтирса-я” ғаши келди. Тергаган эди, ўғлининг қовоғи осилди. Сўнг ўрнидан туриб, эшикни зарда билан қарсиллатганча, чиқиб кетди.   

– Азизим, нега зиқналик қилмасанг? Хотини чимирилди.

Домланинг фиғони фалакка чиқди. Болахонадор қилиб сўкди ва шундагина анча йиллардан бери, атрофига назар ташламай қўйганини тушуниб қолди. Болаларининг гап-сўзларию, кийинишигача бегоналашиб кетган, ораларидан нимадир кўтарилганди.

Эсида, қайси бир кун хотини, болаларини русийзабон боғчага бериб келганини айтиб қолди.

– Яхши қилибсан, – деди алқагандай. – Ўрис тилини билган яхши-да. Ўшанда, балки, ўзининг шаҳарга келганида, ўрис тилини билмагани учун мулзам бўлганлари ёдига тушгандир. Курсдошларининг устидан кулиб, ўрисча билмасанг, айбситиб, менсимай муомала қилишларини эслагандир.

Кейин болалар русийзабон мактабга қатнай бошлади. Ўрис тилида ўзидан яхшироқ, бийрон сўзлаётганларини кўриб, севинди. Хотинининг ўзбекчани тузук-қуруқ билмагани хурсанд қилган пайтлари ҳам бўлди.

Ўзи-ку, майли, таталаниб ўрганди. Кейинроқ қайнотасининг шарофати билан Московда ўқиб келди. Ўрисчада чала-чулпа гапирадиган ўша курсдошларидан яхшироқ билиб ҳам олди. Болаларим мен каби қийналмасин, деб ўйлаганиди. Бироқ тил билган билан…

Ўшанда чуқурроқ мулоҳаза қилиб кўрмаган экан.

Домла гилос дарахтининг ғўдириш танасига беъэтибор кўз ташлаб ўтираркан, ёш пайтларини эслади. Адашмаётган бўлса, онаси шаҳарга, охирги марта тўйида келган, бир чеккада меҳмон бўлиб кетганди. Кейин ҳар қанча мажбурламасин, қаричилик, йўлга чидамай қолдим, ўғлим, деб келмади. Балки, ийманганмикан…? “Ўрисчани билмасам, келиним  билан нимани ҳам гаплашардим”, деб ўйлаганмикан…?

Онаси ғайратли аёл эди, оғилда “мўў”лаб ётгувчи иккита соғин сигир учун кеча-кундуз ўт ташигани ташиган, даладан бери келмасди. Сигир дегани кони фойдаю, бироқ еб тўймаслиги ёмон. Онаси рўмолини чаккасига танғиб олганча, оғил тозалар, ўчоқ бошида куймаланар, сут ҳиди келиб турадиган майда гулли чит кўйлагини узоқ вақт ечмасди.

Отаси тандирчи ўтди. Бир умр шу касб орқасидан оила тебратди. Отасининг биттаю битта эшак араваси бўларди. Ўша аравага тандирларини устма-уст жойлаб, бир кетганча ҳафталаб йўқ бўлиб кетар, қишлоқма-қишлоқ юриб тандирларни пуллаб қайтарди.

Авваллари қишлоққа тез-тез бориб турадиган одам уйлангач, бола-чақа билан ўралашиб, қишлоққа камқатнов бўлиб қолди. Кейин-кейин байрам баҳона бормаса агар, қишлоқни-да унутиб қўйди. Қайси бир кун суянгани – қайнотаси профессор Ефремовнинг мазаси қочиб, ётиб қолдию… Хотини ёлғиз фарзанд эмасми, дарров отасиникига кўчиб ўтди. Энди эру хотин қайнота атрофида гирдикапалак бўлишар, бироқ Ефремовнинг аҳволи ҳадеганда ўнгланмасди. Касалхонага ётқизишган кун қишлоқдан ҳам телеграмма келди. “Онангни мазаси йўқ.”

Қариб, кўзи ўтмаслашиб қолган онаизор дераза олдида дарвозага умид билан термулганча маҳтал ётарди.

  – Азизим, дадам… дадам ўлиб қолса, мен нима қиламан…, – хотини бошини елкасига қўйганча ҳиқилларди.

-Худо хоҳласа, тузалиб кетади, тузалиб кетадилар, – тасалли берар, бироқ ўз онаси ҳақида ўйламасди ҳам…

Христианча урф-одатлар билан қайнотасини қабрга қўйиб келишгач, қишлоққа йўл оларкан, йўл бўйи қайнотаси ҳақида ўйлаб борарди. “Яхши одам эди, қанча яхшиликлар қилди. Агар у бўлмаганида…” Онасининг қабри бошида ўтираркан, қайнотаси ўйлаб, кўзлари ёшланди. “Қари, касалванд ҳам эмасди…”

Райимжон домла ота-онасининг ёлғиз умиди эди. Ундан нималарни кутишгандия?

– Қачон қарама қўлида китоб, кутубхонадан бери келмайди. Отаси қувониб гапирар, онаси ҳам уй ишларига зўрламай қўйганди.

Кейин, буларни қандай унутди? Шаҳар кўрган бўлиб, отасига ақл ўргата бошлади. Хавотир олса, “ёш бола” эмасман, деб онасини урушиб берди. Йиллар вафо қилмади. Вақт елдай учиб ўтиб кетди. Мансаб ортидан ҳаллослаб югуриб,  умрини ўтказиб юборди.

Мана энди, мана энди ўзи ҳам дарвоза пойлаб ўтирибди. Ўғли ажнабий бир аёлга уйланиб, шу кетганча, онасининг ўлганини эшитиб, куни кечагина келди. Онамнинг йигирмаси ўтди, деб, эрта-индин қайтиб кетиш тараддудида. Қизи бўлса куёви билан қай ерларда юрибди экан? Хат-хабар йўқ. Энди бир ўзи шумшайганча, ёлғизликка маҳкум.

-Grandpa, look аt this! (Бобо, буни қаранг!), – деди олти яшар набираси кўчадан шовқин кўтариб кириб келаркан. Домла кўзларини қисиб, набирасининг қўлига узоқ тикилди, сўнг набирасининг юзига тушунмагандек пешонасини тириштириб қаради.  – Gift from mу new friend. (Янги дўстимдан совға.) Набираси ҳамон ўша ажнабий тилда гапираркан, домла бир пас набирасининг оғзига тикилиб турди. Сўнг алам қилиб кетди:

-Кошки эди, сени тушунсам, болам. Ўз она тилингда сўзласанг-чи. Ҳар кишининг ота-бобосидан мерос қолган тили бўлади. Уларни ўша тил боғлаб туради,  – дедию сўнг негадир жимиб қолди, кейин елкалари силкинди.

Қирғоққа чиқиб қолган, сувга ташна балиқдек оғзини каппа-каппа очганча, энтикиб-энтикиб нафас олар, тириш босган титроқ қўллари билан мижжаларини сийпалаб қўярди.

Рахшона Аҳмедова

Жавоб ёзинг

Изоҳ ёзинг
Исмингизни киритинг