Гўзал Рўзиева. АДАБИЁТ НИМА?

0
279
кўришлар сони

эссе

Бир неча кундирки иситма ичида ёнаяпман. Кундузи уни оёқ устида ўтказганим учун  кўп ҳам билинмайди, лекин кечқурун бош оғриғи, куйдириб юборгудек ҳарорат, миянгни портлатмоқчидек босиб келувчи хаёллар ва алаҳсираш туфайли ўйларим калава ипи  каби чувалашиб кетади. Деразадан кўзга ташланиб турган ой янаям катталашиб қолгандек, ана-мана дегунча хонагача бостириб кирадигандек, тунчироқ атрофида эса аллақандай шарпалар кезаётгандек туюлади. Касаллигим туфайли бирор нарса ёзишга ҳафсалам бўлмай, яқин кунларда яна қўлимга олганим “Кеча ва кундуз” китобини очаман, аммо кўзларим тиниб, ҳарфлар гоҳ сўзлар ичидаги ўрнини алмаштираётган бўлса, гоҳ тизилиб олиб, ёки саҳифадаги барча ҳарфлар сўзларни ташлаб, бир ерга тўпланиб мени калака қилишаётгандек туюлади-ю, китобни отиб юбораман. У анча узоқда, очиқ саҳифаларига тўнкарилиб қолганча ётаркан, муқовасида йирик қилиб ёзилган адибнинг исмига, ЧЎЛПОН номига кўзим тушади. Шу кунларда мени тез-тез қийнаётган савол яна шууримни ўртай бошлайди. “Адабиёт нима ўзи, Чўлпон домла?” дейман муқовадаги ёзувга қараб. Аммо, тун қаъридан чиқиб келган ўйчан нигоҳ – Чўлпоннинг нигоҳи менга сассиз қадалади-ю, бир сўз демайди. Сўнг қачонлардир интернетдан чиқариб олганим унинг “Адабиёт надир?” номли мақоласини, қорайиб, ҳарфлари хира тортиб қолган қоғозни оламан. “Айтинг ахир, сиз доим шу саволга жавоб топиш илинжида бўлгансизку!” дейман пичирлаб ва мақолани ўқий бошлайман. “Адабиёт ҳар бир миллатнинг ҳисли кўнгул тарихининг энг қоронғу хоналарида маишат(тирикчилик)нинг кетишига қараб, ҳар хил тусда ва рангда етишган, файзли тил бирла тақдир этула олмайдирғун бир гулдир…” Яна ҳарфлар чапланиб кета бошлайди ва уни ҳам ортиқ ўқий олмаслигимни билиб, кўзимни юмаман. Шу лаҳза китоблар билан тўлган бир уйда, Хуршид Давроннинг кутубхонасида бўлиб қоламан.

-Айтинг-чи, устоз, адабиёт нима?

-Адабиёт… бу Самарқанд! – Пойтахтдаги аҳоли сиқилиб яшовчи туманлардан бирида, кўп қаватли уйда истиқомат қилувчи у хонадони деразасидан ташқарига ҳорғин кўз ташлаб тураркан, шу саволимдан сўнг негадир жилмаяди. – Унинг бағрида доим ўзимни эркин, сокин ва мамнун, ҳаловат топгандек, ҳаётга нега келганимни англаб етгандек ҳис қиламан…  

Самарқанд…  Хуршид Давроннинг шеърлари ва тарихий асарларини ўқирканман, унда доим Самарқанддаги маъсумлик ва ўйчанлик билан йўғрилган тарих ва бугунги замон бақамти келишини, ўқий туриб унинг ижоди доим бу шаҳарни эслатишини эслайман. Бу шаҳарга кўп борганим, аммо доим соғинаверишим ёдимга тушади ва хаёлан унда кеза бошлайман. Баланд кўк гумбазлар осмон билан сирлашган, миноралар Яратганга салавот айтиб турган ерда – регистонда ўзимни кўрарканман, ўрта асрлар Европасининг шоҳона либосларини кийган ғоят гўзал аёл диққатимни тортади. Бундан юз эллик йилча аввал аввал яшаган, Австрия императори ва Венгрия қироличаси бўлган Элизабетани дарров танийман.

-Сиз?..  Бу ерда нима қиляпсиз? – Ҳайрон бўлганимни яширолмай сўрайман.

-Мен бир умр адабиёт ва санъатни, шеъриятни севганман, унга талпинганман. Бу ерни адабиёт дейишди-ку…шунинг учун келдим – дейди қиролича майин жилмайиб.

Унга боқиб турарканман, хаёлан тарих саҳифаларини варақлайман. Саҳифалар қатида герцог оиласида туғилиб-ўсган бўлса-да, камтарлиги ва очиқ кўнгли туфайли қўшни деҳқон қизлари билан ҳам дугона тутиниб, ўйнаб кетаверадиган кўримсиз қизча  Элизабетанинг улғайиб тенгсиз соҳибжамолга айланиши, шу туфайли Австрия императори Франц Йозефга узатилиши, тилларда достон малоҳати туфайли аввал саройда, кейин чиройига ёндош гўзал қалби, ўзини ўта табиий ва камтарин тутиши билан халқ орасида ҳам машҳур бўлиши ва ҳатто оддий одамларнинг император саройидаги севимли кишисига  айланиб қолиши, бироқ, гарчи сарой муҳитида яшаса-да доим унга бегона бўлгани, ундан қочиб ҳали Мюнхенга, ҳали Женеванинг ўрмонли дараларига, ҳали Венгриянинг киши билмас хилватларига кетиб қолавериши, анча вақт ўтиб эса кутилмаганда Венага–саройга қайтиши ва жазавага тушгандек шоҳона баллар кетидан баллар ўтказиши ва қалбига ҳаловат излаб, яна саройдан қочиб кетиши манзараларини кўраман. У ўша ҳаловатни адабиёт ва санъатдан, шеъриятдан қидиради, тинимсиз шеърлар ёза бошлайди ва ҳукмдорликнинг кўринмас кишанлари орасида ортиқ яшолмаслигини англагач эса, кунлардан бир куни тахтдан воз кечади. Кейинчалик анархистлар томонидан ўлдирилган бу дарбадар руҳ эгасидан катта адабий меърос қолади. Тарихий китобларда айтилишича, унинг ўлими эрига – император Франц Йозефга қаттиқ таъсир қилган, “Ҳеч кимга, ҳеч қандай ёмонлик қилмаган аёлни қандай ўлдириш мумкин?” дея кўп такрорлаганини бир неча сарой аёнлари ўз хотираларида  ёзиб қолдиришган.

-Мен…ҳақиқатдан ҳам қиролича бўлиш учун туғилмаганман…биламанки, тарбиямда камчилик кўп, бироқ мен ҳеч қачон нотўғри иш қилмаганман, Худо гувоҳ!¹ – Элизабетанинг Тиллакори мадрасасидан кўз узмай айтган сўзлари унинг тарихи ҳақидаги хаёлларимдан мени чалғитади. Яна бир нимани сўраш учун оғиз жуфтлаганимда эса, у шундай дейди.

-Адабиёт – бу эркин руҳнинг дарбадар кезишидир. – Сўнг аста тун бағрида ғойиб бўлади. “Шошманг, яна саволим бор эди!” деганча сукунатга қичқириб қолавераман.

-Ҳалиям шу саволга жавоб излаяпсизми? – Ёнимда тўсатдан пайдо бўлган баланд бўйли, озғин йигитчага кўзим тушиб, чўчиб кетаман. – Биз эса ўқишни давом эттириш учун, Хуршид билан хорижга кетяпмиз.

-Қайси Хуршидни айтяпсиз? Кимсиз ўзи? – дейман.

-Мен Мирзоҳидман… Хуршид Абдурашидни айтяпман. Форма учун, қолаверса  давомат учун  ўқишдан бездик бу ерда… ва энди билим олиш учун, ҳақиқатдан ҳам ниманидир ўрганиш учун кетяпмиз – у дона-дона қилиб жавоб беради энди.

-Сизлар курсдошмисизлар? Ахир, у бошқа йўналишда ўқирди, шекилли? Қолаверса, ўқишни аллақачон тугатган, менимча…

-Алаҳлаяпсизми? – Унинг аччиғи чиқиб хўмраяди.

-Ҳа, иситмам бор… алаҳлаётган бўлсам керак – бутун танам қизиб кетаётганини ҳис қилиб, жавоб бераман. Сўнг ёнимдаги ўриндиққа чўккалайман. Боядан бери унда ўтирган,  соқолига бироз оқ тушган қора кўзойнак таққан киши сўз қотади.

-Адабиёт бу – Абдулла Қодирийнинг жовдираган нигоҳларидир – у титроқ овозда гапираркан, тун бўлса-да, яна газетасини ўқишда давом этади.

-Абдулла Қодирийнинг ўша суратини мен КГБ архивидан топганман – тун қўйнидан, қаердандир Набижон Боқийнинг овози эшитилади. – Гўзал, сиз тарих факультетини тугатгансиз-а?  Биласизми, бутун бошли тарих ҳақида, Бухоро тарихи ҳақида ажойиб бадиий асар ёзишингиз мумкин. Тарих ва адабиёт бирлашган ўзанда фалсафа пайдо бўлади, биласизми шуни?

-Шошманг…Абдулла Қодирийни айтаётгандингиз…унинг кўзлари… – бўшлиққа аланглаб, пичирлайман.

Шу пайт ёнимдаги киши газетадан кўзини олиб, сал нарига ишора қилади. У  кўрсатган жойда гарангсиб ва жовдираб турган Қодирийни кўраман. Ўрнимдан туриб, жон ҳолатда унинг ёнига югураман.

-Қодирий домла! Сизмисиз?.. Сизни кўриб турганимдан шунчалар хурсандманки… – нафасим оғзимга тиқилиб гапирарканман, ўша жовдираган нигоҳлари бир лаҳзага бўлсин ўзгармайди.

-Биласизми, шошиб турибман…Намозимни ўқиб олишим керак…мени ҳозир қатл қилиш учун олиб кетишади. – У хижолатомуз оҳангда гапираркан, қўлида турган обдастага энди кўзим тушади. Юрагим бир лаҳзага тўхтаб қолганини, томирларимдаги қон музлаб бораётганини сезаман. Нимани сўрамоқчи эканимни кўзларимдан пайқайди барибир.

-Адабиёт нималигини билмайман… Билганим шуки, ҳамиша ўзим ҳақ деб билган нарсани ёздим, виждонимга заррача қарши бормадим… – Шу лаҳзада унинг нигоҳлари қатъийлашади. – Ва… агар ҳақиқат учун бошим кетса, “их” дейдирган йигит эмасмен!

Бошим айланиши шу лаҳзада тамоман кучайганини, миноралар, мадрасалар ва уларнинг заррин кошинли кўм-кўк гумбазлари устимга қулаётганини ҳис қиламан. Улар шунчалар оғир ва оғриқлики, бутун танам ерпарчин бўлгандек, залвор дастидан ер остига кириб кетгандек сезаман ўзимни. Қанча вақт ўтганини билмайман, аммо кимнингдир жўшиб, қайнаб шеър ўқиши мени аста ер юзасига олиб чиқади.  

Мени севинг,

Мендан нафратланинг –

Бошқасига рухсат бермайман.

Мен сизни севаман

Ва нафратланаман,

Майда туйғуларни кўрмайман раво.

Шеър ёзаман – севги,

Шеър ёзаман – нафрат,

Сиз бўлса, лаънатилар,

Алдайсиз мени,

Қўлда ханжар тутиб

“Севаман” дейсиз.

Қўрқманг,

Ростини айтинг,

Балки сизни ўшанда севиб қоларман,

Мана, мен

Сизга

Нафратим ва севгимни

Ҳар битта шеъримда

Айтаяпман-ку!

Балки, шунинг учун

Мендан

Нафратлансангиз ҳам

Севгилингизга

Шеърларимни ёддан ўқиб берасиз!

Мен сизнинг рост гапингизни

Севгилимга

Айтаман қачон?..²

-Адабиёт нима? – шеъри тугагач, сўрайман шоирдан.

-У кенг дашт. Унинг бағрида эркин қулун каби хоҳлаганча чопиш мумкин, кўксингни осмонга тутиб, юлдузлар билан юзлашиб ётиш мумкин. Аммо, у рўёни ёмон кўради, кичкинагина қора нарса ҳам унда аниқ-тиниқ кўриниб туради – деб жавоб беради у. –  Муҳими, ҳақиқатдан қўрқмаслик.

-Аммо, адабиёт ҳақиқатни доим ҳам айта оляптими?

Шоир индамайди. Унинг сукутининг ўзи мингта жавобдан кўра аниқроқ эшитилади.

-Дашт адоғида атрофга соя солиб турган дарахт бўлишига қарамай, офтобнинг тиккасида ўтирган, кичкина чиллак оёқлари совуқ урган каби увушган, қора кўзлари ич-ичига ботиб кетган қизчага кўзим тушади. Сояга бориб ўтиргач, уни ёнимга имлайман.

-Ҳой, офтобда куйиб қоласан, бу ерга кел!

Лагернинг қуёш нури тушмайдиган камераларида ўтиравериб, уни соғиниб қолганман – у яқинлашаркан, хомуш жавоб беради.

-Нималар деяпсан? Қанақа лагер?

-Қаранг-чи, мана шу адабиёт бўла оладими? – У саволимга аҳамият бермай, қандайдир дафтарни узатади. Ғўлдираб гапираркан, сўз оҳангги сўрашдан кўра инграшни эслатишини пайқайман. Сўнг дафтарни очиб, ўқий бошлайман.

“1943 йил, 13 январь, чоршанба

Дугонам Китти!

   Ташқарида даҳшатли воқеалар юз бермоқда. Бечора одамларни истаган вақтларида уйларидан судраб олиб кетишяпти. Фақат, кийим-кечак солинган сумка билан ҳамён олишга рухсат этилади, холос. Уларни ҳам барибир йўлда ўғирлатиб қўйишади. Оилалар бўлиниб кетади, эр-хотинлар, она-болалар бир-бирларидан айриладилар. Болалар мактабдан қайтишганда, қарашсаки, ота-оналари йўқ, қаергадир олиб кетилган. Аёллар бозордан қайтишганда уйлари, бор бисотлари сотиб юборилган бўлади.” Ушбу дастлабки сатрларданоқ Анна Франкни ва унинг машҳур кундалигини танийман. Бўғзимга аччиқ йиғи тиқилса-да, катталарга ўхшагим келади, йиғламайман.

Биласанми, бутун дунё бу кундаликни фашизм даҳшатлари очиб берилган энг яхши асарлардан бири деб ҳисоблайди. Айниқса, унинг муаллифи ўн тўрт ёшли қизча бўлса! – унинг кўнглини кўтармоқчи бўламан. Аммо, у индамайди. Ҳақиқатни ёзиш қанчалик қийинлигини менга – катта одамга қандай тушунтиришни ўйлаётгандир, эҳтимол. Балки, ўшанда ҳақиқатни ёзмаганида қийнаб ўлдирилмаган бўлар ва ҳозир қариб-чуриб ўлимини кутиб, соатга қараб ётган ва фақат узоқ умр кўрган буви сифатидагина набираларининг ёдида қолиши мумкинлигини ўйлагандир.

Унга қараб туриб, ёзувчи Шерзод Ортиқовнинг куюниб айтган сўзлари ёдимга тушади.

-Бизда шоирлар, ёзувчилар бор…ёзувчилар уюшмаси аъзолари бор бунинг устига. Аммо, адабиёт йўқ. Бу шоирларнинг сохта изтироблари-ю, пафосли қичқириқларидан, ёзувчиларимизнинг ўзлари ишонмаган сохта ҳикояларидан чарчадим. Қани энди, Маркес ҳалиям тирик бўлса эди! – У хўрсиниб қўяди-да давом этади. – Уфф, чекким келяпти…

-Сиз чекмасдингиз шекилли?

-Ҳа, аммо бундай асабийлашиб, изтироб чеккандан кўра, сигарет чеккан маъқул деб ўйлай бошлаганман анчадан бери.

-Хўш, сиз учун адабиёт нима?

-Адабиёт бу реал воқеликни бадиийлик билан тасвирлаб кўрсатиб беришдир!… Қачонгача, ёлғон-яшиқ романтизм ва шунга ўхшаш жанрлар билан ўқувчини алдаймиз…

Шу пайт даштда бораётган бир қанча дарвешларга кўзим тушади. Улар қуёшнинг қайноқ ҳароратига қарамай эгниларига қалин жанда илиб олган, “Ё ҳақ, ё Аллоҳ!” дея ҳар бир юкунишда белларидаги кашкуллари жаранглаб, унинг ичидан тўрт-беш мис чақа овози эшитилади. Тангрининг бу мағур бандалари унинг ўзидан бошқасига бош эгмасликларини яхши билганим ҳолда, уларнинг даврасида турган, улар каби кийинмаган бўлса-да, соч-соқоли ўсиб кетган кишига қараб садр тушаётганларини сезаман.  Бир қарашдаёқ шоир Машрабни танийман. У нигоҳимдаги саволни узоқдан илғаб, даштнинг нариги четида қурилган ва совуқ тебраниб турган дорга ишора қилади. Бу билан, адабиёт йўли дор йўли демоқчими, ёки ҳақиқат йўли шундай тугайди, демоқчи бўляптими англолмайман, аммо, этим ғалати увушиб кетганини ҳис қиламан. Бу увушиш бутун аъзои-баданимга тарқаганини, оёғим учидан сочимгача қалт-қалт титраётганини сезаман. Қуёш чарақлаб турган мана шу даштдан ҳам, тун қўйнидаги Самарқанддан ҳам кетгим, аниқроғи ўзимга келгим келади. Қаерларгадир, қайсидир бурчакларгадир югураман, қандайдир эшиклар очилади ва ёпилади; тарақлаган овозлар, кулган, бақирган, ҳўнграган, чақирган товушлар эшитилади. Нимадир йиқилади, нимадир тўкилади, йиқилган нарса устимга тушган каби оғирликни, тўкилган нарса менга сачрагандаги шалабболикни ҳис қиламан, қора терга ботаман, аммо, бундан чиқиб кета олмайман. Аксинча, югуриб борарканман, нимагадир қоқилиб гандираклаб кетаман. Бошимни кўтариб, тоғ каби уюлган жомадонлар, сафар халталарни, атрофда эса гуррас-гуррас бўлиб, қаергадир кетаётган одамларни кўраман. Кетаётганларнинг аксари ёшлар эканини, уларнинг эса аксари хўмрайган, қовоғи солиқ, руҳи тушкунлигини сезиш қийин эмас. Ё, алҳазар, уларниг барчасининг нигоҳидан “Адабиёт нима?” деган саволни ўқийман. 

-Ҳой, ҳаммангиз қаёққа кетяпсиз? Нега кетяпсизлар ўзи?

-Нима эди? Ишлагани, пул топгани, ўқигани, яшагани кетяпмиз – кепкасини бошига чапанича қўндириб олган бир йигит жавоб беради.

-Яна автобусда кетяпсизларми? Шунча йўқотишлардан, ўзбекнинг шунча ўлимларидан хулоса чиқарасизми ўзи? – Олдинроқда кетаётган бир-нечта йигит автобус бекати томонга қайрилганини кўриб, бўғилиб гапираман.

Ҳалиги кепкали йигитнинг ёнида келаётган катта ёшли киши чарчаган ва маъюс  қабоқларини кўтариб менга қарайди, унинг нигоҳларида чексиз ғазабни кўраман. Аммо, негадир индамайди.

-Ҳа, биз шунақамиз – хулоса чиқара олмайдиганлармиз! – Боядан бери телефонидан кўз узмаётган бошқаси, жингалак сочли йигитча матоҳини чўнтагига намойишкорона солиб қўяди-да, энсаси қотганини яширмай, менга тикилади. – Кетаётган одамга қандай уловда кетаётганининг фарқи бор эканми? Мана, масалан, мен яқинда техника соҳаси бўйича олийгоҳни тугатдим. Олий маълумотли муҳандисман. Аммо, ишга киришим учун фалон сўм пул сўраяпти(хунук сўкинади). Ота-онамга ўша пулни ишлаш учун кетаётганимни айтдим, лекин аслида кўпроқ пул ишлагач, Европагами, Америкагами сурмоқчиман. Нега дейсизми? Ишга кириш учун пул сўрашаётганидан билдимки, шунча йил ўқиганимнинг ҳам, билимимнинг ҳам  ватаним учун тариқча аҳамияти йўқ экан… балки ўқиганларим бошқа жойда керак бўлар деб кетяпман энди!

Индамайман, кўзларим бўғизлагани олиб кетишаётган қўйники каби олайиб бораётганини ҳис қиламан, холос.

Масалан, мана бу амакини олсак – жингалаксоч йигит бояги ғазабланган кўзлари чарчаган ва маъюс қиёфали катта ёшли кишини кўрсатади – бу киши кечаги кунгача олийгоҳда математикадан сабоқ берган. Ҳатто профессор деган номи бор… аммо, ҳеч балони билмайдиган бир сўтак талабасига баҳо қўйишни хоҳламаган. Кейин нима бўлган дерсиз? Бутун факультет, деканат унга босим ўтказган, чунки, ўша талаба олий таълим вазирлигидаги бир каттаконнинг боласи экан. Кейин, барибир ўша сўтакка баҳо қўйилган, домланинг эса бошқа ҳеч қайси олийгоҳ ишга олмайдиган қилиб, думини тугишган. Домла ҳам нима қилган? Ўзи орқаравотдан билган бир нечта хориж олийгоҳларига маълумотларини, илмий ишлари нусхаларини жўнатган ва кўп ўтмай биридан хат келган. Мана энди у ҳам кетяпти… ҳа-я, хавотир олманг, у автобусда эмас, самолётда кетяпти, чунки, уни чақиришган давлатга биздан автобус жўнамайди!.. Ха-ха-ха!

У ва ёнидаги бошқа ёшлар мазах қилгандек, хохолашади. Кулганлар орасида бир нечта қизларни ҳам кўраман.

-Мен эса турмушга чиққани Туркияга кетяпман, турк йигитлари ўзбек қизларини қадрлашармиш, дейишяпти – қизлардан бири сўз қотаркан, тўсатдан аччиғи чиқади: – Нега бунча сўраб қолдингиз ўзи?! Нима, терговчимисиз? Яхшиси, бориб ўт-ўланлару, қўй-қўзилар, ишқ-муҳаббату, ёлғон сафсаталар ҳақидаги адабиётингиз билан шуғулланинг. Сизлар барибир бизнинг муаммоларимизни ёзмайсизлар-ку!

-Нега ёзишмайди? Адабиёт нима ўзи? У халқнинг, одамларнинг муаммоларини очиб бермайдими?

-Йўқ, адабиёт бошқа олам. Унда ўша бегона оламдаги дард-аламлар, изтироблар ҳақида ёзилади, аммо ёзувчи ёки шоир билан бир макон ва замонда яшовчи одамларнинг уйида йигирма биринчи асрда ёққани олови ёки чироғи йўқлиги ҳақида, порахўрлик, таниш-билишчилик туфайли оддий муаммосини ҳал қилолмаётгани ҳақида ҳеч нарса демайди. Айтсаям, шунчалар ўраб-чирмаб айтадики, у ўраб-чирмалган нарса муаммо эканлиги ўқувчининг хаёлига ҳам келмайди – жингалаксоч яна гапга аралашади.

-Ҳеҳ! Сизлар билмайсизлар, булар аллақачон вазифаларни тақсимлаб олишган. Қўй-қўзи ва ўт-ўланларни, бундан ташқари ўша ўз оламларидаги дард-изтиробларни ёзиш буларга, бизнинг оламдаги одамларни қийнаган муаммолар ҳақида ёзиш блогерларга берилган, менимча! Бўлмаса, халқ уларни эмас, китобларни ўқиган бўларди…чунки, одамлар ҳақиқатга ташна! – Ҳалиги қизнинг ёнида турган дугонаси, чиройли қиз гапга аралашаркан, асабийлашиб оғзидаги сақичини қарсиллатади.

Шунда улар орасида ёш адабиётшунос Доно Бекчанни кўргандек бўламан ва яқингинада шу ҳақда куюниб айтган гапларини эслайман.

-Эҳ, очиқ-ошкораликка йўл қўйиб берилган, эркин ёзишга имкон берилган ҳозирги замонда халқ дардини айтиб, йўлчи юлдуз каби одамларни ўз ортидан эргаштироладиган шоир ва ёзувчи чиққанида эди!.. Ҳеч бўлмаса, биттагина чиққанида эди! Ўшанда у халқнинг чўккан қалбини кўтарган, сўниб бораётган умидларини ёққан бўларди… Афсуски, адабиётнинг бир пайтлар Фитратлару Беҳбудийлар, Усмон Носирлару Чўлпонлар уддалаган вазифасини бажариш энди блогерларга юкланибди… – У чуқур “уҳ” тортади.

-Доно, адабиёт нима ўзи?

-О, нимасини айтай! Яхшиси, нима адабиёт эмас денг, бир-бир санаб берай… – сўнг асабийлашиб, хўрсиниб қўяди. – Йўқ, бўлмас экан…саноқдан адашиб кетар эканман. Адабиёт бу Аллоҳ кўрсатиб турган ҳақиқат бўлиб туюлади менга. Унга риё аралашса, ёлғон аралашса, ёки сохталик ва мадҳ аралашса ҳам, адабиёт бўлмай қолади…

 Аммо, бояги қизнинг овози яна хаёлларимни чалғитаркан, бошим тобора оғирлашиб бораётганини, ҳозир, шу ерда ҳушимдан кетишим мумкинлигини ўйлайман.

-Мен эса ишлагани кетяпман. Олдинги ҳукумат даврида бодроқ сепгандек қилиб, ҳамма ёққа коллежларни қуриб ташлашганди. Мен ҳам коллежни битириб, боғчада бинойидек ишлаб юргандим, аммо, энди маълумотим тўғри келмасмиш!.. Қизиғи шундаки, маълумотим тўғри келмаса, бошида нега ишга олишган, умуман, маълумоти тўғри келмайдиган, ҳеч қаерда ишлаб бўлмайдиган бундай муассасаларни нега ташкил қилишган ўзи? – У сақичини чайнаш баробарида, пешонасидаги сочини қўли билан четга суриб, хўрсиниб қўяди. – Туркияга ишлагани кетяпман энди…унаштирувим бўлганди, аммо куёв бўлмишга танлаган мебелларим ёқмаганмиш. Бор-е, хотинчалиш, деб ўша куниёқ фотиҳамни бекор қилдирдим! Худо омадимни берса, энагаликми, фаррошлик қилибми, бироз пул жамғарсам, ўша ёқдаги бирор олийгоҳга ўқишга кирмоқчиман.

Мана сизга замонамиз қаҳрамонлари! Уларни ўз ватанларида турткилашган, аммо уларнинг, албатта хорижликка турмушга чиқмоқчи бўлган қиздан ташқари, кўпчилигининг ниятлари яхши. Ўқишмоқчи, ишлаб, пул жамғариб барибир ўқиб-ўрганишмоқчи! Хўш, сизга яна нима керак? – Кепкалик йигит менга қараб тиржаяди. – Аввало, адабиёт нима ўзи, шуни айтинг-чи?

-Адабиёт бу – инсон қалбини поклайдиган, уни ҳар хил ёт туйғулардан асровчи, одоб-ахлоқ… – турли тадбирларда минбарларда айтиб ўрганган таърифимни бошлашим билан, шу пайтгача хўмрайиб гапга қўшилмай турган математика профессори ниҳоят тилга киради.

-Э, қўйсангизчи! Сиз ҳозир томи очиқ уйда гул парваришламоқчи бўлаётганингизни биляпсизми?  Агар сиз айтаётган поклик, одоб-ахлоқни парваришлаш керак бўлган гулга қиёсласак, томи очиқ уйни қалб деб олсак, асл адабиёт том вазифасини ўташини тушуняпсизми? Асл адабиёт, яъни реал воқелик, ҳақиқат ёритилган чиройли адабиёт қалбни ҳар қандай бало-қазолардан асрайди, ҳимоялайди; у инсонда ҳақиқатга, адолатга, тенгликка ишончни пайдо қилади. Мана шу ишонч бор жойда анави минбарбоп гапларингизни гапирсангиз арзийди, тушуняпсизми? – У ҳар бир гапига “тушуняпсизми” дея урғу бераркан, йигит-қизлар уни диққат билан тинглашаётганини сезаман. – Сиз адабиётчилар бўлса, бемаъни сафсаталар билан қоғозларни исроф қилаверасиз…бу бемаъни сафсаталарингиз билан тўйинтирилган ва ҳеч қандай инсоний эзгуликка ишончи қолмаган мана бу авлод бўлса, юртидан безиб кетиб қолаверади. Уларнинг номи эса “йўқотилган авлод” дейилади! Ҳа, уларни том маънода ҳам, мажозий маънода ҳам йўқотяпсизлар…йўқотяпмиз, тушуняпсизми? – Унинг бу гапларидан бошим чир-чир айланаётганини, еру-осмон туташиб бораётганини сезаман. Қулоқларимни бекитиб олгим келади. Аммо, қўлларим ўзимга бўйсунмайди. У эса бураб қўйилгандек, ҳамон давом этади.

 ..мана нима учун одамлар, айниқса ёш авлод қитоб ўқишмайди! Чунки, улардаги ёлғонлардан чарчашди. Бунга интернет ёки ижтимоий тармоқларни сабаб қилавермаслик керак, ҳозирги авлод биздан кўра ақллироқ, эслироқ аслида…олимлар буни аллақачон исботлаб бўлишган… Ва мана шу ақллироқ бўлганликлари учун ҳам ўзбек болалари ўзбек адабиётини деярли ўқишмайди бугун!

-Вой, нега ундай дейсиз, амаки? Биз китоб ўқиймиз! – қаердандир пайдо бўлган ўн тўрт-ўн беш ёшлардаги лўппи юзли бола чўзиб гапирганча суҳбатга аралашади. – Ахир, бунинг учун “спарк” беришяпти-ку! Билмайсизларми, Эркин Маликнинг “Чампо лақабли илон” номли китобининг лотин ёзувидаги нашрини қаердан топсам бўлади? “Ёш китобхон”нинг ўқиш керак бўлган китоблар рўйхатида бор…

Шу гапдан кейин математика домласи менга қандайдир ғолибона, масхараомуз нигоҳ ташларкан, жаҳл билан тупуради. Менга у атайлаб шундай қилгандай, гўё адабиётнинг бетига тупургандек туюлади-ю, иситмам бор алангаси билан мени ўз дамига олади. Бошимдан-оёғимгача ёнаётганимни сезиб, тўлғона бошлайман. Азоб ичида, бир амаллаб кўзимни очиб, атрофга аланглайман. Ҳалиги ёш-яланглару, ғазабнок профессор ҳам, жомадонлару, сафар халталари ҳам туман ичига сингигандек ғойиб бўлади.  Енгил тортганимни ҳис қилиб, ёнимдаги совуб қолган чойни ҳўплайман. Сўнг жон аччиғида бир варақ қоғозга нималарнидир қоралайман-у, тамоман ҳушимдан кетаман.

Эрталаб уйғонганимда бутун танам калтаклаб ташлангандек мадорсиз бўлса-да, иситма ўтиб кетганини сезаман. Сўнг ёнимда ётган қоғозни қўлимга оламан, ундаги кеча оқшомги аланга ичида, қинғир-қийшиқ қилиб ёзилган ўз ёзувимни зўрға ўқийман. Унда қуйидагилар ёзилган:

Адабиёт бу – иситма деган гап. Одам унинг домига тушса,  азобланади. Бу қийноқ ичида алаҳлаётган одам эса фақат ўзида боринигина ёза олади.

¹ — Иқтибос Б.Ҳаманннинг “Элизабета ёхуд тахтдан воз кечган қиролича ҳақида эссе”сидан олинган.

²  —  Усмон Азим шеъри.

Жавоб ёзинг

Изоҳ ёзинг
Исмингизни киритинг