Озод Шарафиддинов кутубхонаси: «Алпомиш»дан «Иқрорнома»гача…

0
169
кўришлар сони

Бу ном ўзбек адабий танқидчилик ва таржимачилик оламида ўчмас из қолдирган. Озод Шарафиддинов.  Ўзбекистон Қаҳрамони унвони эгаси, филология фанлари номзоди, профессор. ТошДУнинг ўзбек филологияси факултетида доцент, профессор, «Тафаккур» журналида бош муҳаррир ўринбосари, «Жаҳон адабиёти» журнали бош муҳаррири бўлиб ишлаган. Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати, «Меҳнат шуҳрати», «Буюк хизматлари учун» орденлари билан мукофотланган. Биз бугун марҳум Озод Шарафиддиновни хотирлаб, унинг уй кутубхонасига ғойибона саёҳат қиламиз.

Кўплаб нашрларда Озод Шарафиддиновнинг китобга бўлган меҳри, муносабати, садоқат ва муҳаббати алоҳида тилга олинади. Чиндан ҳам Озод ака кутубхона тузишга, китоб йиғишга катта қизиқиш билан боқар ва санъат асари даражасига кўтарар эди. Озод акани таниган инсонлар нима учун у киши бунчалик китобга боғланиб қолганини сўраб савол беришади. Айнан китоблар унинг иқтидорини, шахсий хусусиятларини, характер, истеъдод ва ҳаёт тарзини яратишда муҳим аҳамият касб қилган. Китоблар Озод акага кенг дунёқараш, тажриба, ақл, донолик, гўзал туйғулар, англаш каби хусусиятларни тортиқ қилди. Китоб – меҳр булоғи, ҳаётдаги мақсад, унинг тақдири эди гўё.  

Кутубхона яратиш ва китоб йиғиш жараёни албатта қисқа муддатда содир бўлган эмас, бу узоқ изланишлар натижасидир. Бу мақолада ҳам биз ушбу кутубхона билан тўлиқ танишиш имконига эга эмасмиз, йўқса, бу рўйҳатни саҳифага ёзиб сиғдириб бўлмайди. Бир оз бўлсада унинг китоблар оламига саёҳат қилиб, Озод Шарафиддиновни танишга ҳаракат қиламиз, холос.

Озод аканинг айтишича, у китобларни 11 ёшидан бери йиғишни бошлаган. 1957 йилда улар Чилонзордаги кўп қаватли уйга кўчиб келишган, бу ерда Озод акага Саид Аҳмад, Одил Ёқубов, Пўлат Мўмин, Шуҳрат ва бошқа бир қатор ижодкорлар қўшни бўлган. Ҳозирга келиб бу адабиёт дарғаларининг кўпчилиги орамизда йўқ. Ўша воқеаларни Одил Ёқубов хотирлар экан, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасида шундай ёзади: “Кўп қаватли уйга Озод Шарафиддинов кўчиб келиши ҳақда миш-мишлар тарқади. Унинг китоби шунчалик кўпки, битта машинага ҳам сиғмайди, дейишди”. Ҳа, 50 йилларда Озод аканинг китоблари ҳақдаги гаплар аллақачон кўпчиликда қизиқиш уйғотган эди.  

Озод Шарафиддинов китобни шунчаки ўқимас, уни қалбан ҳис қиларди. Эътибор билан китоб оҳангини топа оларди. Унинг китоб билан тиллашаётганини кузатиш мароқли эди. У жудаям қимматли буюмни ушлагандек, тушириб юборишдан қўрққандек китобни авайлар, вароқларини силаб қўярди. Кўнгли очиқ, меҳрибон, бошқаларга доим яхшилик соғинувчи бу инсон гарчи танишларига уйи, машинасини фойдаланиш учун ўйланмай бериб юборсада, китоб беришга иккиланарди. Берган тақдирда ҳам ўз вақтини қайтаришни уқтирарди.    

Озод Шарафиддинов китобларни қўлда қалам билан ўқирди, муҳим сатрларнинг остига чизиб қўярди. Бугун Озод ака орамизда йўқ бўлсада, ўша китоблардаги сатрлар ҳамон кутубхонада…  Мутолаа у инсон учун бўш вақтни ўтказиш учун эрмак эмасди. У бор вақтидан унумли фойдаланиш учун кераксиз романларни ўқимасди. Танлаб танлаб, чертиб чертиб ўқирди. Унинг рўйҳатида ўқилиши керак бўлган китобларининг номи ва муаллифи ёзиб қўйилган бўларди. У мана шу дастурга қараб ўқишга киришарди. Китобларни истаган вақтда эмас, тез ҳам эмас, кетма кет ҳам эмас, аниқ соатларда, диққатлик билан ҳазм қилиб мутолаа қиларди. Китоб ўқиш чоғида мия фаолияти фаол бўлади, онг ривожланади. Озод ака айнан шундай ўқирди.

Ҳатто ҳаётининг сўнгги кунлари ҳам яқинлари билан рози ризолик қилар экан, улардан китоблари ва қўлёзмаларини эҳтиёт қилишларини васият қилди. Оила аъзолари кутубхонани авайлашади, у ерга кирган одам Озод аканинг нафасини сезади. Аммо минглаб китоблар орасидан ўзингиз истаган китобни тополмаслигингиз аниқ. Қайси китоб қаерда туришини Озод акадан бошқа ҳеч ким билмайди. Аммо ақл билан ўйласангиз, керакли китоб қаерда бўлиши мумкинлигини тахмин қиласиз. Ҳа, китоблар шунчаки бетартиблик билан эмас, аниқ режа асосида кетма кет жойлаштирилган. Бу ерда ортиқча, кераксиз китобнинг ўзи йўқ, буларнинг бари китобхон учун муҳим асарлар.

Бу кутубхонада Озод ака қайта-қайта ўқиган асарлар ҳам талайгина. Масалан, Ян Парандовскийнинг  “Сўз кимёси”, Оскар Уальднинг «Дориан Грей портрети»,  Лев Толстойнинг «Иқрорнома»,  Ч.Айтматовнинг “Қиёмат”,  Э.Севелнинг “Самолётни тўхтатинг, тушиб қоламан” каби рус тилидаги китоблар. Уларни кейинчалик танқидчи ўзбек тилига таржима қилган.

У умри давомида одамларга китобни тарғиб қилиб келди. Бу борада кўплаб мақолалар, интервьюлар ёзди. «Биринчи мўъжиза» (1968), «В библиотеке писателя» (Абдулла Қаҳҳор кутубхонаси) (1986), «Хазина» (1989), «Беқиёс хазина»(1999), «Қутлуғ қон»нинг шарофати»(2001), “Китоб менинг тақдиримда» (2004) шулар жумласидан. Ўзбек китобхонлари учун адабиётнинг турли жанрлари: роман, ҳикоя, пьеса, танқидий мақолалар, хотираларни таржима қилди.

Озод Шарафиддиновнинг кутубхонаси бир неча минглаб томлардан иборат. У Х.Хессенинг бир ўгитига амал қилиб яшади: “Агар бирор китоб қўлингга тушиб уни ўқигач катта таассурот олган бўлсанг, бироз вақт ўтиб яна мутолаа қилиб кўр! Агара яна чуқур таассуротлар гирдобига тушсанг, унда албатта ҳарид қил”.  Озод Шарафиддинов орзу қилган китобини биринчилардан бўлиб қўлида олса чексиз қувончга тўларди. Айниқса, у биринчи нашр бўлса. Авлоддан авлодларга етиб келган улуғ китобларни жуда қадрларди. У таълимни айнан китоблардан оларди. Олий маълумотли бўлиш учун дунё адабиётидан бохабар бўлиш лозим деб ҳисобларди. Шунинг учун унинг кутубхонасидан жаҳон адабиёти кенг ўрин эгаллайди.

У адабиёт чексиз эканига, инсон умри уни ўқиб тугатишга етмаслигини яхши англарди. Озод аканинг орзуси – китоблари учун мақбул жой бўлиши, истаган вақтида уларни олиб ўқиш имконига эга бўлиш эди. Жавонлар бу талабга тўла жавоб бермасди. Тозаликка доим аҳамият берарди, китоблари топ тоза туриши лозим эди. Бу ишни аввалига фарзандлари, сўнг набиралари бажарди. Бу ёқимли юмуш эди. Сабаби чанг артиш давомида Озод ака болалардан китоб номини, муаллифини, нашриётини сўрар, шу орқали уларда ҳам китобга эътибор уйғотарди. Шу сабабданми, Озод аканинг фарзандлари ва набиралари китобга айрича муҳаббат қўйиб улғайишди.

Озод Шарафиддиновнинг кутубхонасидаги китоблар алифбо, чоп этилган сана бўйича эмас, шахсий қизиқишларига кўра кетма кетликда жойлаштирилган. У сўралган китобни дарҳол топиб берар, адаштирмасди. Китоблар танқидчининг ётоқхонасида ҳам бўларди. Ёзув столида ҳам муҳим китоблар турарди. У доим яхши нашриётларнинг китобини ҳарид қилган. Муқова мустаҳкам бўлса, узоқ хизмат қилади. Айниқса, имло хатолари бўлмаслигига аҳамият қиларди.

Кутубхонанинг ўнг бурчагида классик шарқ адабиёти дурдоналари “Минг бир кеча”, А. Навоий, Фузулий, Бобур, Машраб, Умар Ҳайёмнинг китоблари жойлашган. Бошқа томонида эса Конфуций таълимотини, “Шохнома”, “Бобурнома”ни учратасиз. Кутубхонада шунингдек, “Алпомиш”, “Одиссей”, “Илиада” каби афсоналарга ҳам дуч келиш мумкин. Кутубхонанинг асосий қисмини жаҳон адабиёти эгаллайди: Марк Твен, Т. Драйзер, Л. Толстой, М.Горький, М. Шолохов, Шекспир, Бальзак, Мопассан, Золя, Фолкнер, В.Скотт, В.Гюго, Гоголь, Пушкин, Лермонтов, О.Генри, Конан Дойль, Стендаль, А.П.Чехов ва бошқалар. Шунингдек, Нобель мукофоти соҳибларининг китоблари ҳам ўз ўрнини топган. Албатта, кутубхонадан ўзбек адабиёти ҳам муносиб жой эгаллаганди. Улар орасида Абдулла Қаҳҳор, Ойбек, Ғ.Ғулом, Миртемир, М.Шайхзода, А.Мухтор, Зулфия, Ҳамид Олимжон, О.Ёқубов, А.Орипов, Э.Воҳидов, Ў.Ҳошимов китобларини учратиш мумкин. Айнан шахмат ҳақдаги китобларнинг ўзи юздан ошарди. 

Зулфия Озод акага ўз китобини бераркан, шундай дастхат битганди: “Озоджон! Бу шеърларимнинг кўпи сизга таниш. Шунга қарамай сизга туҳфа қиламан. Ахир дўстингизга китобдан ҳам аъло совға борми.”  Саид Аҳмад “Йўқотганларим ва топганларим” китобига шундай деб ёзган: “Дўстим Озод! Ўзингга таниш бўлган ҳикояларни ўқиб чиқ.” Пиримқул Қодиров дастхати: “Дўстим Озод! Бу романни биринчилардан бўлиб ўқишингиздан мамнунман. Сизга саломатлик ва комиллик тилайман”. Ўткир Ҳошимов эса: “Буюк олим, қимматли мураббий Озод ака, меҳр ва муҳаббат билан…” деб ёзади.

Озод Шарафиддиновнинг кутубхонаси ҳақда яна узоқдан узоқ мисоллар келтириш мумкин. Эътиборимиздан четда қолиб кетган қанча нодир асарлар бор… Нафақат адабиёт, балки тарих, география, зоология, математика бўйича ҳам кўплаб китоблар бу ердан ўрин олган. Китоблар асосан ўзбек ва рус тилларида. Кутубхона бу хонадоннинг кўрки, давлати, савлати. Ўйлаймизки, нодир хазина ҳали узоқ йиллар давомида Озод аканинг авлодларига хизмат қилади, дўст бўлади.  

Муҳаббат Шарафиддинованинг хотиралари асосида

Нодирабегим Иброҳимова тайёрлади.
 

Жавоб ёзинг

Изоҳ ёзинг
Исмингизни киритинг