ҳикоя

Бутун коллежда қаттиққўллиги билан донг таратишга улгурган бу ўқитувчининг ишга келганига ҳали тўрт ой ҳам бўлгани йўқ. Ёши 24-25 лар атрофидаги, оқиш ва тиниқ юзли, озғин, бўйлари узун, Европа одамларини эслатадиган бош кийими тагидан кўриниб турган сочлари жингалак бўлса ҳам ўзига ярашган, туфлиси доим ялтираб турадиган, хушсурат бу йигитча кўпинча қовоқ осиб, аммо ўзига ярашадиган жиддий қиёфада юради. Ўқувчилар унинг кулганини камдан кам кўришган, шунинг учунми, ундан қандайдир ҳаймиқиш ҳис этишади, кўрганларида, айниқса, қизлар бир-бирларига уни кўрсатадилар, қўрққанлариданми ё келишгангина йигитлигиданми улар бироз узоқ термулиб қолганларини, ўзини ўта сипо тутганларини билмай ҳам қоладилар. Бошқа ҳеч қайси дарсга ўқувчилар тарихга тайёрланганчалик тайёрланиб келишмайди. Сал кам эллик йиллик меҳнат тажрибасига эга кимё ўқитувчиси Дилбар Акбаровна, бутун коллежда “анаконда” деб ном олган рус тили ўқитувчиси Анастасия Спановна ҳам “тарихни сув қилиб ичворган” ёшгина Миркамол ишга келгач, оғизлардан тушди. Уларнинг қаттиққўллиги, талабчан ва “заҳар”лиги унутилди…

Миркамол интизомсевар ўқитувчи бўлишга интилар, нафақат дарсида, балки, жамият юмушларида ҳам маъсулиятни чуқур ҳис этар эди. Ўзи тарихчи бўлишига қарамай тилни ғоят яхши кўради. Ўз дарсида у ҳатто бир қизиқ қоида ўрнатди: агар ким дарс давомида ўзбекчани бузиб гапирса, ёки чет сўзини аралаштирса, юз вароқлик иккита дафтарни ўша “бузган” сўзинининг тўғрисини ёзиб тўлдиради. Қишлоқдан қатнайман йўлда ,,пропка” бўлиб қолди,- деб баҳона қилган ўқувчи худди шундай қилиб, икки дафтарга “пропка- тиқин” деб ёзиб чиқди. Ўқитувчилар хонасида шу масала муҳокама бўлаётган паллада кириб қолган Миркамолга:
-Миркамо-ол, манам она тили ўқитувчисиман, болага жабрмасми бу?- деди нозлангансимон оҳангда Саодат Ҳамраева.
-Ия, опа, сиз тилшунос бўла туриб шу гапни қандай гапиряпсиз?! Нимаси жабр? Аслида, сиз билан менинг бепарволигимиз орқасидан тилни шаллақи ҳолатга олиб келиб қўйганимиз миллат учун жабр эмасми, келажак учун жабр эмасми? Ҳали бола ,,пропка бўлиб қолди” деса, ,,павтарет қилволай” деса, ,,проблемам чиқиб қолди”; сиз билан биз бўлсак, ,, сенлар активсанлар, сенлар пассивлар, ,,каникулда нима қилдинг?”, ,,нега ота-онанг контрол қилмайди? деб уларни миясини бойитаверсак, Худо хоҳласа, яқин йилларда тилимизда ўзбекча сўз ҳам қолмаса керак.
-Вой, ука-ам, сиз билан ман тўғри гапиришни ўргатганимиз билан бола маданиятли бўлиб қолармиди, тилини севиб қолармиди?! Биз бош қотирадиган ишмас бу! Ўзини спетсалистлари қилсин буни.
-Ҳамма бало шундай ўйлаганимиздан ўзи. “Менга нима, менинг ишиммас бу, мен ҳамма эмасман” қабилида иш кўриш ,,Мен одам ўлдирмаганим билан дунёда жиноятчилик тугаб қолмайди” дейиш билан баробар эмасми?! Мана сиз, барака топинг, коллеж ҳудудидан ўқув қуроллари сотишга рухсат олиб, бир хона эгаллабсиз, ўқувчилар учун жуда яхши иш қилгансиз. Лекин катта-катта қилиб эшикка ,,Констоварлар” деб ёзиб қўйибсиз. ,,Ўқув қуроллари” деб ёзилса, ҳеч ким ошхона деб тушунмас, ахир. Менга қолса, бутун коллежда шундай қонун ўрнатардим. Керак бўлса ўнта дафтар тўлдиртирардим. Аммо ўқитувчиларга бошқачароқ жазо топиш керак. Дафтар тўлдириш нима, киши ўз она тилиси учун фидо бўлса арзийди. Пашша одам уни ўлдиришга бир неча бор урунганини била туриб, унинг бошида айланаверади. Охири одам уни ўлдиради. Одам ҳам миллий руҳини ўлдирадиган нарсаларга била туриб ёпишади.
Миркамолнинг биров билан кўп ҳазил-ҳузил қиладиган одати йўқ, лекин шундай масалалар қаршисида тил тишлаб туролмайди. Аксинча, гапи қизиб, пешонасидан тер оқади. Ҳали янгидан ишга келгани учун ҳамксаблари унинг феълини билмас, жиддийлигига қараб эҳтиёткор муомала қилишар эди. Ҳозир эса хонада улардан ташқари тўрт–беш ўқитувчи бўлса ҳам, улар мавзуга аралашишмади. Тўғрисини айтганда, Миркомилга қарши бир нарса дейиш учун уларда фикрнинг ўзи йўқ эди. Бошқа сафарлардагидай билса-билмаса луқма ташлаб, тили қайрилиб қолишидан қўрқишди. Овози баландлаб ташқарига эшитилди чоғи, директор хонага бош суқиб кирди, Миркомил гапираётганини билиб туриб, бошқаларга савол назари билан қаради:
-Тинчликми?
-Ёш кадримиз қонун ўрнатмоқ истагидалар, — деди бояги гап еб турган Саодат Ҳамраева пичинг аралаштириб.
-Қанақа қонун,-деди директор жиддий қиёфада?
-Ўзбекчага чет сўзларни араштириб гапирган ўқитувчини фидо қиламиз,- яна она тили ўқитувчисининг ўзи жавоб берди. Директор худди немис билан гаплашаётгандай гапни тушунмади, бошини елкаси билан бирга орқага ташлаб ғудунглади:
-Қандай пидо қиласиз?
— Жазолаймиз! Шуҳрат Назарович, Миркомил тилимизнинг шуҳратини шу йўл билан дунёга ёямиз деяпти. Директор ,,шуҳрат ёйиш” иборасидан сўнг масалани бироз англагандай бўлди-ю, Миркомилга ён бермоқчи бўлди.
-Тўғри айтибсиз, ўғлим, канешна, шундай қилиш керак. Шуҳратини ёйиш керак. Сиз мени кабинетимга боринг, бирга ишлаб чиқамиз низомини.
Энди Миркамолнинг жазаваси ҳақиқатдан ҳам тутди. Аммо ўзини жуда босиқ ушлади, тишини-тишига қўйди, дона-дона қилиб директорга тушунтирди:
-Йўқ, Шуҳрат Назарович! Саодат Ҳамраева ҳазил қилдилар! Мен мактабдаги катта-катта дарахтларнинг букри ўсган шохларини кесиб, йўқ қилиш ҳақида гапираётибман! -У шундай деди-ю, оғзи тўрвадай очилиб турган директордан жавоб ҳам кутмай дарсига чиқиб кетди. Ўша воқеадан сўнг уни орқаваротдан ҳамкасблари ,,закунчи” деб эрмаклайдиган бўлишибди. Миркамол буни анча кейин билди. Эшитгангач, албатта, жаҳли чиққани бор гап. Аммо унга лақаб таққанлари эмас, лақабни ҳам бузиб қўйишгани алам қилди. Ҳе, саводингга от тепкурлар, ,,Қонунчи” десанглар, ўлармидинглар”,-дер эди у ўзига-ўзи.
Залда қий-чувлашиб юрганлар бирдан тичланди, ўзларини четга олиб гўё йўл беришди. Миркомил уларнинг ёнидан уларни кўрмаган кишидек тез қадамлар билан ўтиб кетди. Дарс ўтиладиган хонага ҳар доимгидек бошидаги «кепка»ни ечиб кирди. Одатдагидек, ўқувчилар аллақачон хонага кириб дарсга тайёрланяпти.
У соатига назар ташлади –ҳали дарс вақти бўлмаган; ўрнидан туриб учинчи қаватдаги жойлашган ўқув хонасининг ўзига яқин деразаси ёнига борди. Одатдагидай қўлларини шимининг чўнтагига солиб, табиатга термулиб қолди: Куз оёқлаб боряпти… бутоқларда қолган саноқли барглар йиқилаётиб минг-бир ўй ўйлаётгандек манзара касб этади, ерга тушиб ахийри суруна-суруна хазонлик қисматига кўнган каби тинчиб қолади. Куз фақатгина баргнинг тўкилиши-ю, яланғоч дарахтлар,ҳўл бармоқлари билан деразани узоқ силайдиган ёмғирлар, тўзғиб ётган табиатдангина иборат эмас, аслида. Миркамол ,негалигини ўзи ҳам билмайди, айни фаслда ундаги шундоқ ҳам мавжуд бўлган таъби хиралик, тушкунлик ва сокинлик янада кучайиб кетади. Яқинлари, умуман, одамлар билан кам муносабатда бўлади. Ҳеч кимни узоқ тинглолмайди, одамлардаги арзимас дард-фиғонлар,ёлғондакам куюнчак ҳисларга тоқати йўқ. Ўзига-ўзи баъзан: “Одамларга нима бўлган ўзи, ё тош асрида-ю,уйғониш даврларида ҳам, Жаҳон урушлари, очарчилик ва вабо замонларида ҳам одамлар овулдош, қабиладошини сотиб,қуролдош-ҳамкасбининг орқасидан фасод сачратиб, кимнингдир оғир аҳволда эканидан фойдаланиб, отнинг ўлими –итнинг байрами ақидасида яшашганмикан?!” деб савол беради.
Нега ғийбат урфдан қолмайди, нега иккиюзламачилик либоси эскирмайди, нега нолиш ўлмас қадрият сифатида, ҳозирги бемаъни қўшиқлардай ҳар ерда ҳозир-у, шукр азон овозидек элас-элас қулоққа чалинади?! Унинг сарҳадсиз ўйларини жимжит хона, китобга эгилган бошлар уқолмайди; чалинган қўнғироқ овози унинг руҳини ташқаридан юлиб олиб, дарс хонасига улоқтириб ташлайди. Миркамол энди ўқувчилари томонга юзланади, қўлларини чўнтагидан чиқариб, қўл соатига разм ташлаб қўяди. Айни қўнғироқ овози тинмасданоқ бир қиз хонага кирди. Югуриб келаётани нафас олишидан сезилиб турган бу қиз салом беришга берди-ю бошқа сўзга мажоли етмади шекилли тез-тез ҳаво олиб, кўзини ерга қадади. Ўқитувчи ҳам боши билан ҳафсаласизгина ўтир ишорасини берди. Расмий сўроқ-жавобларни тезгина якунлади.
-Бошла, Улуғова, -деди охири синфга кирган бояги қизга кўзини тикиб.
-Мен ўқиёлмадим, домла…
Бир кўнгилсизлик бўлишидан қўрққан каби ҳамма бирдан Комилага қаради. Унинг нигоҳида қўрқув, пушаймонлик эмас, аксинча ўта бепарволикка ўхшаш бир ҳолатни кўриб ўқитувчи тутоқа бошлади:
-Нега ўқиёлмайсан, нима ҳаққинг бор сенинг ўқиёлмасликка?
-Тўғри, домла, ҳаққим йўқ. сабаби бор, домла… ўзингизга айтаман хоҳласангиз…
-Нима сабаб бўлиши мумкин ўқувчида, ухладим деб қўя қолмасанми? Сенинг баҳонангни эшитишга вақтим йўқ, нимага келдинг унда? Ота-онанг қизим ўқияпти деб гердайиб юради, сенлар эса ҳам ўзингни ҳам уларни алдаб юрасанлар…
Шунда қизга бирдан жон киргандай бўлди, овозини баланд-баланд қўйиб, ҳеч кўзига қарашга ботинмаган ўқитувчига кўзларини қадади:
-Домла, мани дадам ҳозир ўлим тўшагида ётибдилар, кеча ҳаммамиз умидизни узиб бўлган эдик. Худога шукр, ўлмадилар. Дадам жон талашиб кўз ўнгимда ётса, қандай қилиб дарс қилиш кўнглимга сиғади, сиз мани ўрнимга ўзингизни қўйиб кўряпсизми ўзи?! -У бирдан бўшашди-ю ҳафталаб, ойлаб, балки йиллаб асраб, яшириб юрган ёшларини ортиқ тутиб туролмади. Нафақат ўзи, бутун курсдошлари ҳам кўзидан юмалаётган ёшларини артишга журъат қилолмади. У ўқитувчига савол бериб сўзини якунлаган эса-да, ундан жавоб кутмади. Кўзларини аянчли ҳолда тўсди-ю, ҳўнграб юборди. Миркамол биринчи марта ўз ўқувчилари олдида мувозанатни йўқотди, мағлублигини, ўта хунук тарзда енгилганини ҳис қилди. ,,Ҳамманинг бошида бор…” У бу гапни ичида айтдими ё Комилага эшиттириб айтдими, билмайди. Далда бермоқ истадими, ё ўзини оқладими буни ҳам билмайди. У ўзига қараб турган кўзларга ортиқ дош беролмади, эшикдан ташқарига отилди. Бирдан эсига нимадир тушгандай чўнтагига қўл солди: калит. Залнинг охиридаги ҳужжатларини сақлаш, мустақил ишлар қабул қилиш ва ўқувчилар билан якка ишлаш учун унга берилган кичкинагина хонага тезлик билан кирди-ю, орқасидан биров қуваётгандек ичкаридан калитни икки марта айлантирди.
“Мен ҳам одамманми?! Ҳозиргина, миллат, халқ деб жон куйдириб ваъз ўқиган мен эмасмидим? Ҳаммани кўрсаводга чиқариб, ўзимни оқил, ориф санайдиган мен эмасмидим, ахир?! Тилимизнинг бузилиши ҳақида гапириб, бир банданинг кўнгли бузлиши Каъбанинг вайрон бўлишига қиёсланганини унутиб қўйдим-а? Ҳаёт фақатгина менинг бир сўмга қиммат дарсимдангина иборатмиди? Унинг меникидан-да золим, шафқатсиз, аянчли дарслари борлигини билардим-ку… Ахир, ўзим бундан-да баттарроқ сабоқларга дуч келмабмидим, уларга таслим бўлишимга бир баҳягина қолгани рост эди-ку…”
Миркомилда лицейни битирар паллалар бирданига ҳарбий хизматга бориш иштиёқи пайдо бўлди. Уч йил давомида фақат аъло баҳоларга ўқигани, қўшимча равишда алоҳида фанлардан пуллик дарслар ўрганганига қарамай, ҳаммага ўхшаб ўқишга киролмасам, армияга кетаман, ҳарбий имтиёз билан қайтиб, ўқишга топшираман демади. Отаси: ,,Биринчи йил топшириб кўр, киролмасанг, жўнатамиз ўзимиз”,- дейишига ҳам кўнмай ҳужжат тайёрлашга тушиб кетди. Ўқитувчилари ҳам унинг талаба бўлишига умид боғлаб турган эмасми, роса норози бўлишди. “Мен ўқишга кириш учун хизматга бормоқчи эмасман, олий маълумотли бўлволиб, бир ойлик хизматим билан кўкрагимни кериб юришга уяламан. Агар уруш замонида туғилганимда ҳам иккиланмай кетардим”,- дер эди у ўзига қаратилган фикрларга қарши. Ҳарбий хизматга борганига бир ой ҳам бўлмасдан, ҳаётини туманлаштириб юборган бир воқеа бўлди-ки, ҳар эслаганида аллақаерлари зирқирайди. Бўғзигача нимадир тўлиб келади-ю, йиғлолмайди.
Миркамол билан битта хизмат бўлмасида унинг фамилиядоши, исми ҳам ўхшаш –Миркомил исмли водийлик йигит бор эди. Кунларнинг бирида эрталабки нонуштадан сўнг унга шошилинч уйига жавоб беришди. ,,Телефон бўлибди, отаси қазо қилиб қолганмиш” деган гап тарқалди. Тушдан бир-икки соат ўтиб яна қўнғироқ бўлади. Англашилишича, эрталабки қўнғироқ водийлик Бобоев Миркомил учун эмас, самарқандлик Бобоев Миркамол учун бўлган. То жанозага ҳамма нарса шайланиб, вақти белгиланганича марҳумнинг кенжаси ҳеч кимнинг хотирига келмаган. Фавқулотда ўлим сабаб мияси гангиб қолган қариндошлар шошилиб, аниқлик ҳам киритишга урунишмай, исм-фамилияни айтиб, отаси вафот қилиб қолди, илтимос тезроқ юборинглар деб ҳарбий бўлинмага қўнғироқ қилишади. Улар қайдан ҳам билсин бундай ўхшаш исмдаги аскар иккита эканлигини. Шунда командирларнинг биргина хатоси сабаб водийлик Миркомил тирик отасининг жанозасига кетган, бориб отасининг тирик эканини билгунгача адойи тамом бўлган.
Миркамол ҳодисани эшитиб, яна англашилмовчиликдир деб умид боғлади. Командирларнинг ,, даданг фалон кишими, палон ерда ишлардими, баландликдан йиқилиб…” дегач, ҳаммасига амин бўлди-ю, кўзига ҳеч нарса кўринмай қолди. ,,жаноза соат учда дейишган эди, шошил, ука, бандалик экан…” бўлар ишнинг бўлганини тушунган Миркамол ҳеч –са сўнгги бор отасини кўрмоқ илинжида югурар, аксига олиб йўлларда нимагадир, автолар тўхтаб қолар, хаёлида секин ҳаракатланаётгандек туйилар эди. Дам –бадам ҳамроҳларидан вақтни сўрар, ҳеч қанча вақт қолмаганидан юраги ёниб, нафас олишга қийналар эди. наҳот энди у дадасини қайта кўра олмаса, унинг тер ҳиди ангиб турадиган елкаларига, мой аралаш тарс-тарс ёрилиб кетган қўлларига қўлини теккиза олмаса, ўғлим, мен сен учун ҳаракат қиляпман, мен борман-ку, мен тирикман-ку, деб далда берадиган якка инсонини йўқотгани рост бўлса-я… У биларди, ҳеч ким, ҳеч нарса абадий эмаслигини, бир куни отасидан ҳам, онасидан ҳам ажрашини биларди. Аммо нега бундай тарзда? Нега бунча эрта, бу қадар ғирромлик билан? Унинг кенжасини уйлантирмай, невара кўрмай, сочига оқ тушмай ўлиши, фарзандлари эсини таниганидан буён дам олиш, янги кийим кийиш,тўй-байрамларда қатнашиб кўнгил ёзиш нималигини унутган одам учун қисмат шуми? Қайдадир ўқиган бир фикр миясига ўрлади: ,,Ҳамма яқинларинг ўлмайман деб алдаб кетади…” унинг дадаси ўғлининг: ,,Дада, менинг пулим етарли, ҳамма нарсам жойида, сиз ўзингизниям ўйланг, озроқ дам олиб ишланг, ҳеч ким сизни меҳнатингизни қадрламайди, ўша сизга ишониб, сизни мақтаб ишини битираётган хўжайинларингизни сизга жони ачимайди…” деб куйинишига жавобан кўп айтгич эди. ,,Се-эн ўйлама, ҳали дам оладиган вақт ҳам келади, юрадиган пайтимиз ҳам, тўйлайдиган кунлар ҳам, янги кийимлар киядиган паллалар ҳам келади, сени роҳатингни кўрмай ўлмайман, шундайми, аяси…” Миркамол эсини танибдики, дадаси бирор марта ўз туғилган кунини оиласи бағрида нишонламаган. Бирор марта ҳам. Ҳар сафар бутун оила унинг келишига умид боғлаб, ўзларича тайёргарлик кўради, совғалар тайёрлашади, овқатлар пиширишади, ҳатто меҳмон ҳам таклиф қилишади, аммо дадаси келолмайди. Иш деган дунёнинг эрмаги бор бўлсин экан-да, у одамзотни одамзотдан йироқлаштириб-йироқлаштириб, охир айириб оларкан, бутун умрга айираркан. ,,Дада, яна келмадингиз-а,- дейди болалар хафа бўлиб,- ишингизни бизданам кўп яхши кўраркасиз-да!” Нима у атай келмас эдими, у ҳам ўз фарзандларини бир даврада кўриб, уларнинг оғзидан ширин тилаклар эшитишни, ,,Бахтимизга бор бўлинг”,- дейишларини хоҳламасдими? Одамнинг энг қайғули дамларда ҳам кўзига ёш келмаслиги мумкинми? Миркамолнинг бутун жисми оловсиз жизғанак бўлаётган эса-да, кўзига ёш келмасди. Балки, сўнгги бор кўришга ошиқаётгани, шошилаётгани учун ҳам шундай бўлаётгандир. Қишлоққа етгач уйигача пийода кирадиган беш-ўн минутлик йўл асрларга тенг бўлиб кетгандай бўлди, томоғи қуриб, нафаси қиса бошлади, оёқлари қалтираб, югуриш ўрнига эмаклай бошади. Шундоқ йўл ёқасидан тўлиб оқаётган ариқдан бетига, кўкракларига сув сепди. У кечиккан эди. Охирги дийдорлашишга ҳам кечиккан эди. Жанозага бош-қош бўлган амакиси ,,Нима қиламиз, вақт бўлди, ўғлини кутамизми?”-деб сўраганларга ,,Майитни маҳтал қилиб нима наф, ўғли келганда ҳам энди ҳеч нарса ўзгармайди”,- деганмиш. Онаизор бўлса у келиши билан: “Бола-аам, бор, чоп дадангни ўзинг қўлинг билан қўй қабрига, сенга тўймай кўз юмди шўрлик, югур болам, югур, энди бўлар иш бўлди, жон болааам… шўримиз қуриб кетди, даданг ёлғончи, ёлғончи экан, ҳаммани алдаб кетди. Бизни боқолмади, кўрдингми, боқолмади, югур, улгурасан, югур…” -деб ёлворди.
У қабристон дарвозасига яқинлашганда одамлар қабрга чим бостириб бўлиб, энди тиловат ўқиш бошланган эди. темир панжарали дарвозага суяниб қолган, бутунлай толиққан Миркамол бутун куч-мадорини тўплаб ҳайқирди, буни ҳайқириқ деб ҳам бўлмайди, нола десанг нола ожизлик қилади унинг аламли чинқириғи олдида… “Нима ҳаққиларинг бор, номардла-аар, нима ҳаққиларинг боо-р! “менсиз кўмишга нима ҳаққинглар бор, инсофсизлар…” у шундай деб бор овози билан қабристоннни ларзага келтирди, ўша гапларни такрор-такрор айтиб қабрга яқинлади. Тиловат қилаётган домла бирдан жим қолди. Йўлидан чиққан амакиси уни тўхтатиб қучоқлаб олмоқчи бўлди, Миркамол унинг юз-кўзларига мушт тушириб ташлади. Амакиси уни туриб туролмади. Акаси ,,Эсингни йиғ, Миркамол, ўзингни тут, бўлар иш бўлди”,-деб елкаларига ёпишни, аммо у акасини ҳам суриб ташлади, бошқалар эса унга яқинлашишга қўрқди, раҳми келди, юраги дов бермади. У қўллари билан тиканли чимларни тимдалар, бармоқлари қонаб кетганини ҳис этмас, жон жаҳди билан қабрни очишга урунар эди. Қабр тепасида турган домланинг “мумкинмас, ўзингизни тутинг, бу мумкин эмас”,- деган пандлари қулоғига кирмасди. У фақат бир гапни такрорларди: ,,Нима ҳаққинг бор, номардлар”. Унинг бу ҳаракатлари узоқ давом этмади. Қўллари қалтираб, кўзи қоронғулашди-да қабр тепасида, гўё дадасини қучган каби қўлларини қулочлаганча кўзларини юмиб, ҳушидан кетди. Ўшандан бери амакисини кеч кечиролмайди.
Ҳозир дарс хонасида бўлган воқеа унга ўзининг бошидан ўтганларини эслатди. Комилага қандай оғир эканини ҳис қилди. Худога шу бир ўксик қизнинг кўнглига рўшнолик тилаб ёлворди, унинг отаси омон қолишини сўради.
Ўша куни тунда Комиланинг отаси омонатини топширди. Эрталаб коллежга келиб ҳодисадан хабар топган Миркамол бутунлай тинчини йўқотди. Кўз ўнгидан Комиланинг чорасиз нигоҳи, қуюқ кўз ёшлари, аянчли юзи кетмади. Кечаси ҳам ухлолмади. Эртаси куни Комиланинг гуруҳ раҳбарини олиб, кўнгил сўрагани бордилар. Дарвозахонада келиб-кетаётган эркаклар учун стол-стул қўйиб тайёрланган жойга ўтираркан, унинг кўзлари Комилани излар эди. Агар кўзлар орқали ҳамма гапни айтиш мумкин бўлганида, у кўзлари билан Комиладан ўтиниб кечирим сўрар, бутун кўнглидан ўтганларини унга билдирарди. Марҳумнинг нима сабабдан оламдан ўтганини Комиланинг амакиси ўтирганларга ҳиссизгина баён қилиб берди. Анча йиллар аввал, ҳали энди уйланган кезларида бир буйрагидан айрилгани, битта буйрак билан шунча йил азобда яшагани, охири оматини топширганини айтганда Миркамол пиёла тубида қолган охирги ҳўпламни ҳам ютишга журъати етмади. Балки, бироз енгил тортарман деган ўйи хато чиқди. Энди у Комилага қандай қилиб бўлмасин далда бўлиш, дардини аритиш йўлини қидирар эди. Шу билан Комила қарийб бир ой мактабга келмади. Ўша йили қиш ҳам ёмғирлар мавсуми билан бошланди. Декабр эди. учинчи жуфтлик унинг учинчи курсларга дарси бор эди. Миркамол доимгидай ўз хонасига ўн дақиқача аввал кирди. Салом берган ўқувчилар орасида аллақандай синиқ, таниш, юракларининг бир бурчида ётган оғриқларни уйғотган овоз уни бирдан ўқувчилар томонга юзланишга мажбур қилди. Шундоқ биринчи партада уни кўрди. Аза либосида бир бурдагина бўлиб қолган, юзлари рангсиз, маъсум ҳамда ифодасиз кўзларини пастга қаратиб турган Комилага гуноҳкор бир алфозда қаради. Ўзини тутишга уринди. Дарс тугаб ҳамма чиқиб кетаётганида ҳам Комиладан кўз узолмади, бирор гап айтиб, кўнгил ҳам сўролмади. Ҳамма кетгач, анча пайт ўйланиб ўтирди. Шу орада эшик ожизгина ғийқиллаб, Комила кўринди.
-Домла, ёмғирпўшим қолиб кетибди, олсам майлими? -Довдираб қолган Миркамол нима дейишини билмай миясига келиб қолган гапни айтди:
-Ёмғир ёғяптими, кўп ёғяптими демоқчи эдим…
-Ҳа, бироз тинса, кетаверсам ҳам бўларди, ҳеч тинадиганга ўхшамаяпти, шунга қайтиб киришга мажбур бўлдим. -У ёмғирпўшини парта тагидан олиб, эшикка яқинлаганида Миркамолнинг тили калимага келди:
-Улуғова! Сенга ҳамдардман. Биламан, ҳамдардлик биз ўйлаганчалик жўнгина сўз эмас. Кимгадир ҳамдард бўлиш унинг дардини бутун вужуди, руҳи, сезимлари билан ҳис қилиш дегани. Ишон, мен сенга ростан ҳамдардман. Сени ўша куни… ўзимни ҳалиям кечиролмадим… Билмадим, сен…
Комиланинг кўзларига яна ёш келди, аммо бу сафар у юзини тўсмади, ёшларини артишга, яширишга-да уринмади. Эшикка суянганча сўзсиз, мажолсиз ўқитувчисини тинглади. У ҳеч қачон тарих ўқитувчим мендан кечирим сўрайди, менга далда бўлади деб ўйламасди.
-Устоз, мен сиздан сира хафа эмасман. Мен ўзим ўшанда сизга ҳурматсизлик қилдим. Сиз билмагансиз-ку, ўша пайтда. Тўғрими? -У энтикиб-энтикиб сўзларди.
-Йиғламанг, агар кўз ёш одамларни қайтара олганида, асрай олганида дунёда ҳеч ким яқинидан ажрамаган бўларди. Балки, мен ҳам… Дадангизни орзуларини амалга оширинг, онангизни асранг, мендан нима ёрдам керак бўлса, айтинг, тортинманг,- Миркамол негадир сизлаб гапира бошлади.
Комила ёшларини артиб, эшикка суянганча нимадир демоқчи бўларди.
-Менга нимадир демоқчимисиз?
-Устоз, дадам ўша тун қўлларимдан ушлаб ,,Қизим, сен ўқишинг керак, сендан орзуларим катта эди, ўқишингни ташлаб қўйма…” деб тайинлагандилар. Менга қўшимча дарс ўтинг, сизга ўхшаб тарихчи бўлмоқчиман, майлими, илтимос сиздан,- у бирдан тўлқинланиб кетди, унинг бутун имконияти билан ўқишга шайлигини кўзлари айтиб турар эди.
-Майли, фақат менга ўхшаган ёмон тарихчи бўлманг, хўпми?
Улар бирданига кулиб юборишди. Шундан кейин Комила тарих факултетига ўқиш учун тайёрлана бошлади. Унга қўшилиб яна ўнтача ўқувчи ҳам Миркамолдан дарс оладиган бўлди. Комиланинг ҳам кун сайин чеҳраси очила борди, Миркамол ҳам қилган хатосини тузатаётганини, руҳидаги тушкунликдан халос бўлаётганини ҳис қила бошлади. Кўкламга чиқиб Комилада бошқаларга қараганда яхшироқ натижа сезилади бошлади. Миркамолни бир томондан ундаги интилиш қувонтирса, иккинчи томондан ундан-да кўпроқ Комиланинг яралари унут бўлиб бораётгани, яна юзларига ҳаётга бўлган муҳаббат, орзуларга эргашиш ҳисси ошиши севинтирар эди. У энди аввалгидай устозидан тортинмас, эркин сўзлар, Миркамолнинг ҳам кўнглига кўклам ажиб ҳислар уйғотган, руҳи тетик, ўқувчиларига меҳрибон эди. Аммо унга бир ўй тинчлик бермасди. Буни на бировга айта олар, на миясидан ташқарига чиқариб юбора олади. Баъзан шу сабаб ўзидан нафратланиб кетиши ҳам бор гап. Чунки бунга ўзини ҳақсиз сезади, ўйлаганида кўнгли хира тортади. Лекин, барибир, уни кўрганида бу хиралик ўрнини дилхушлик эгаллаб олади. Нима қилсин, ахир, бу севгини у қўллари билан ясамади-ку, ақли билан уюштиргани ҳам йўқ, юраги билан, бутун сезимлари билан ҳис этди, холос. Шундай бўлса-да, Комиланинг кўнгли йигит учун тун эди, англовсиз сир эди… Борди-ю, у ҳам Миркамолга камоли ихлос боғлабгина қўймай, юрагидан озгина бўлса-да жой ажратган бўлса, қанийди, аммо бундай бўлиб чиқмаса, бу минг карра азоб! Азоб бўлганда ҳам ишқ азоби, жудолик азоби, рад этилган изҳор, совурилган эътибор, йўқотилган эҳтиром, ишонч азоби унинг юрагини тинч қўймаслиги аён. Энди нима қилмоқ керак?! Миркамол тобора ўзини бой бериб бормоқда эди. Агар буни ошкор этса, ,,Менга бўлган ҳамдардлигинг шумиди, ёрдаминг шу эдими?”- демайдими? Айтмаганда ҳам унинг тубанлиги сабаб ич-ичидан ичикади-ку!
Мана, яна атрофга куз ўз сепини ёйишни бошлади. Миркамол ёлғиз ўтирибди. Уйнинг асосий қисмидан айрича қурилган, пастқамгина, деразаси дарахтзорга қараган бу хона Миркамолдан кўра шоирлар, рассомлар, умуман, ижодкорлар учун қурилгандек гўё. Балки, Миркамол ҳам улардан қолишмас. Унинг қўлида ҳозир икки қоғоз турибди.
Биринчи мактуб:
“Комила, мен сизни ранжитадиган иш қилиб қўйдим, чамамда. Буни айтганимдан сўнг мендан нафратлансангиз ҳам, мени бир тийинга арзирсиз одамдай кўра бошласангиз ҳам, кўришга-да тоқатингиз қолмаса ҳам ҳайрат қилмайман. Мендан нафратланинг, майли, сиз бунга ҳақлисиз, ахир мен ҳаққим бўлмаган ишни қилдим, сиз мени устоз сифатида кўриб ишондингиз, тўғри йўлга бошлашимга имон келтирдингиз. Аммо мен, мен нима қилдим биласизми? Сизни худбинларча севиб қолдим! Энди мени кечириш мумкинми, йўқми билмайман. Нима қилсангиз қилинг. Аммо мен сабаб мақсадларингиздан воз кечманг. Ўшанда айтганимдай, ,,менга ўхшаган тарихчи бўлманг”. Барибир, жавобингизни ҳис қила туриб ҳам, ишқ анъанасига кўра сиздан сўрашга мажбурман: Севгимни қабул қила оласизми?”
Жавоб мактуб:
«Ассалом-у алайкум, кечроқ хабар берганим учун мени кечиринг. Ишончингизни оқладим. Бундан икки кун аввал мен ҳам бошқа ўқувчиларингиз қатори талаба бўлдим. Сизга қанча раҳмат айтсам кам. Сўз билан ҳозирги севинчимни сизга билдира олсам эди. Мен балки, ҳозир энг бахтиёр одамдирман…
Миркамол ака, ўшанда, эсингиздами, хатингизни олиб эртаси куни, дарсдан кейин уни қўлингизга қуруқ қайтаргандим, сўнг севгингизни қабул қила олмаслигимни, амаким дадам ҳаёт пайти мени ўғлига сўраб розилик олиб қўйганини билдиргандим… Шундай бўлса-да, мен сиздан яна бир карра пирлик сўраб ўтиндим. Сиз эса мени яна ўқувчингиз сифатида кўриб, машғулотларни давом эттиришга ваъда қилдингиз. Мен ҳам сиздек бир гуноҳ иш қилганман ўшанда. Миркамол ака, мактабда сиз билан боғлиқ миш-мишлар қулоғимга чалинган эди. Сизнинг номингизга иғволар қадашларини истамадим. Кимдир, барибир сезиб қолишидан қўрқдим. Сизни ўқувчиси билан ошиқ ўйнаб юрибди,- деб ғийбат қилишларига на сиз, на-да мен чидай олардик. Мен сизни алдадим. Аслида сизни сева туриб ёлғон ишлатишни маъқул кўрдим. Амакимнинг бирорта ўғли йўқ, Миркамол ака, мана энди сўранг, кўнглимни эмас, қўлимни… Мен розиман. Сиз билан ҳар қандай дамларда ҳам бирга бўлишга розиман. Мени кечиринг. Агар ўша муҳаббатингиздан бир қатимгина бўлса ҳам қолган бўлса менга бас! Жавоб мактуби эмас, сиз томондан овчиларни кутиб Комилангиз…»
Миркамол титроқ қўллари билан хатни ўқиб тугатди-ю, хат билан бирга қўшиб бошини чангаллади. У ўшанда ишонган эди, Комиланинг амакисига келин бўлишига шубҳаси қолмаган эди. Уни ҳалигача ёдидан чиқармаган бўлса ҳам, умидини узиб қўйган. Онасининг майлига кўниб, қўшни қизга унаштирилган. Тўй белгиланган. У қўшни қизга уйланиши керак. Бир ҳафтадан сўнг тўй.

Рашид Хўжамов

1 izoh

  1. Ажойиб. Рашиджон сизни табриклайман ! Чунки бир миллат дарди ва ташвишларини Миркамол образида жам қилганингиз, миллатнинг дардига дармон бўлишга ҳаракат қилганингиз билан. Бу ҳикояни ўқий бошлаганданоқ китобхонни тасвир билан ўзига жалб қилади…

Javob qoldiring:

Iltimos, sharhingizni kiriting!
Iltimos, ismingizni bu yerga kiriting