Эссе

Қўлимда иккита сурат турибди. Ҳар иккови ҳам оқ-қора рангда. Тасвири тиниқмас. Бир оз хира. Уларга узоқ тикиламан. Ҳам қизиқиш, ҳам ачиниш билан. Қизиқишимга биринчи сурат замин ҳозирласа, иккинчиси қалбимда оғир ачиниш ҳиссини уйғотади. Улар моҳияти ва маъноси  жиҳатидан бир-биридан тубдан фарқ қилади. Бирида инсон ибтидосининг равон, улуғворлик касб этган ва Худога менгзалган тасвири акс этган бўлса, иккинчисида унинг интиҳоси сабаб аянчли, ночор ва ортидан оғриқли мушоҳадаларни эргаштириб,  жавобсиз саволларни онг остига қалаштириб ташлайдиган ифода сурат кўринишида ўзини намоён қилади.

Қайси биридан бошлаганим маъқул? Шарҳлашни дейман-да. Суратларни шарҳлаш бобида устаси фаранг бўлмасам-да, негадир шу икки суратга астойдил шарҳ ёзиб, уларни  изоҳ ва қайдлар ёрдамида мағзини чақиш шу тобда кўзимга хайрли ва кўнгилли ишдек кўринди. Эҳтимол, шу шарҳ қурғур орқали илк дафъа тикилганимда иккиси юрагимда баравар миқдорда қолдирган оғриқни сал-пал унутарман ёки азалдан борлиғим чиқиша олмаган фоний дунё неъматларига бутунлай кўз юмарман.

Шарҳлашдан олдин уларни қаердан олганимни айтиб ўтай. Шахсий кутубхонамда италиялик санъатшунос Мария Тибальди-Кьезанинг машҳур скрипкачи Паганини ҳаётига оид рисолалари жамланган китоби бор эди. Қачонлардир таниш букинистларимдан бири уни арзимаган чойчақага менга сотиб кетган, шу бўйи уни кутубхонамда сақлар, аммо анчадан бери бошидан охиригача  ўқиб чиқмагандим. Кеча ниҳоят уни ўқиб тугатдим. Суратларни ўша китобга илова тариқасида берилган альбомдан қирқиб олдим. Очиғи, қолган суратлардан кўра шу икки сурат эътиборимни кўпроқ тортди.

Демак, энди суратларга ўтсам бўлар? Ибтидони ўзида акс эттирган суратдан бошлай қоламан. Зеро, бу дунё  Одам Ато замонидан буён бор-буди билан ўз ибтидоси қовурғасида ҳануз интиҳо нелигин билмай нафас оляпти,  соат каби, ер каби ўқи атрофида айланяпти. Шундай экан, унга ҳавас қилган кам бўлмайди. Қолаверса, мазкур сурат ўнг қўлимда турибди (ирим ёмон-да барибир).

Ўнг қўлимда турган суратда Оврўпо меъморчилигининг барокко услубида барпо этилган катта зал тасвирланган. Унинг баланд шифтидаги улкан қандил атрофига ўрнатилган юзлаб шағамлар ёрдамида зални ёритиб турибди. Зал ўртасидаги ердан тизза бўйи тепаликдаги саҳнада Паганини савлат тўкиб, бир томонга оғишиб ва бўйнини чўзиб, зални тўлдириб ўтирган одамларнинг табрикларини бирма-бир қабул қиляпти. Бир қўлида скрипка, бир қўли уни олқишлаб, юксак санъати учун табрик этаётган аёлларнинг қўлларини миннатдорчилик юзасидан сиқиб қўйиш  ва уларга жавоб қайтариш билан овора. Уни табрик этмоқ истагидаги кимсалар гўё навбатда туришгандек, ортдагилар эса ҳайратдан бир-бирларига нимадир дейишяпти. Уларнинг эс-ҳуши жойидамас, ҳаяжон барчасини бўғзидан тутиб енгил нафас олишларига йўл қўймаётгандек.

Паганини ўз фаолияти давомида одамларга лиқ тўла бўлган, кенг ва ёруғ, муҳташам залларнинг кўпини кўрган. Сон-саноқсизини дейилса ҳам асло муболаға бўлмайди. У  юздан ортиқ мана шундай концерт залларида, бундан ташқари қироллар саройи ва оқсуяклар даргоҳида скрипкачилик санъати борасидаги ўз маҳоратини оммага намойиш қилган, афсонавий шон-шуҳратга бурканган, номи тилларда достон бўлган.

Бу турфа заллар гоҳ Миланда, гоҳ Флоренцияда, гоҳ Турин ва Римда  реал ҳаётдан зерикиб, санъатдан лаҳзалик ором ва руҳий озуқа олиш истагида бўлган ўз санъат шинавандалари билан унга ҳар доим тантанали равишда пешвоз чиққан. Кейинчалик Париж ва Лондон каби кўркам шаҳарлари бўлган Оврўподаги залларда ҳам у шунақа санъатга кўнгил берганлар қаршисида скрипка чалишига тўғри келган. Мана шундай залларда скрипкаси воситасида намоён бўлган  унинг қудрати бемисллигини, истеъдодининг нақадар закийлигини, куйларининг жозибадорлигини одамлар кўришган ва гувоҳи бўлишган. Мана шундай заллардаги концертларидан сўнг у ҳақида газеталарда тинимсиз узун тақризлар ва катта мақолалар ёзилган. Мана шундай залларда эҳтимол Генрих Гейне уни учратган ва у ҳақидаги ўзининг “Флоренция тунлари” деб номланган ажойиб эссесини ёзган, унга эргашган бошқа шоирлар илҳом олиб ва ҳайратланиб назокатли скрипкачининг ижодини тараннум этган шеърлари-ю элегияларини вазн билан қофияга тизишган, ўз даврининг етук рассомлари унинг суратини чизиш учун қабулига ёзилишган.

Заллар… заллар… Сиртдан қараганда уларнинг барчаси бир хил. Барчаси барокко услубида қурилиб, мана шундай қандилларга ўрнатилган шағамлар ёруғида ичи мунавварлашган, барчаси кенг, ҳар бири қиррали ва нақшинкор устунли, ҳар бирининг дераза ромлари баланд. Хуллас, бир хил… Аммо, Паганини эмас.

Бир хил заллардаги бир хил одамлардан ташкил топган муҳит унга мутлақо бегона эди. Турфа хиллигининг илк нишонаси шунда эдики, у ўз маҳоратини ё уста Амати, ё уста Страдивари ясаган скрипкаларда  кўрсатарди. Ҳеч қачон битта скрипкада эмас. Мана шундай залларда қўлида қайси скрипка бўлмасин, Паганини у билан гоҳ иблисдек ваҳший ва бузуққа айланар, гоҳ қанотли ва беғубор фариштадек вазминликка майл билдириб, бирдан  мулойимлашарди. Гоҳ бутун концерт давомида унинг қовоғидан қор ёғилар, гоҳ лабларидан табассум аримасди. Гоҳ қаддини ғоз тутиб, елкасидаги скрипкасини баланд кўтарар, гоҳ номаълум дарддан қадди букилиб, бир томонга энкайиб қоларди.

Унинг скрпикаси ҳам  бир хил заллар ичидаги бир хил одамларни ўз ранг-баранглиги ва тусланиши билан қойил қолдирарди. Паганини учун уни нечта тори борлигини аҳамияти йўқ эди. Скрипка битта тордан иборат бўлса ҳам Николло унда мўъжизалар яратар, унинг узун ва эгри бармоқлари ёрдамида шўрлик скрипкага жон кирар, у ўз соҳибининг елкасида шунчаки чийиллаб овоз чиқармасди. У скрипка эмас, иккита қўли ва оёғи, кўз-қулоғи бор одамдек таасурот уйғотарди. Амати скрипкаси ҳам, Страдивари скрипкаси ҳам залга йиғилган юзлаб одамлар билан худди улар каби забони бордек улар тушунган тилда гапирарди. Одамларга Паганини басталаган мусиқий композицияни етказиб берувчи воситадан аллақачон четга чиқиб, у бамисоли ҳазрати инсон мақомини олганди. У одамлар қаршисида хахолаб кулар, ҳўнграб йиғлар, куйиниб ачинар, дод солиб бақирар, ақлдан оздирадиган саволларни кўндаланг қўяр, бўралаб сўкинар, иблисона тавқи-лаънатлар ёғдирар, айрим ҳолларда эса уларнинг дардига ўзини малҳамдек тутар, ютуқларига шерик бўлиб, муваффақиятсизликларига ҳамдард бўларди.

Залда унинг овозини эшитиб ўтирган нотариус бир зумга бўлсин иш жойидаги ниҳоясиз ва бир тийинга қиммат мерос масалаларини унутар, тижоратчи муддати ўтган векселлари ҳақида бош қотирмас, тикувчи қарздор мижозлари гўрига ғишт қаламас, заргар ўғирлатган тиллаларига куйинмас, зобит олдинда турган уруш ёки сулҳнинг оқибатлари ҳақида фикр қилмас, давлат арконлари бемаъни ва зерикарли сиёсий музокаралардан қолган чарчоқларини ёзишар, руҳоний нариги дунё ва қабр азоби ҳақидаги ҳатто ўзи ишонмайдиган ваъз-насиҳатларини калласидан чиқарар, қонун чиқарувчи ҳуқуқшунос  фақат бойлар манфаати учун чиқарилган қонун лойиҳаларини хас-пўшлаш учун тўпланган сохта далилларини ўйлаб виждони қийналмас, беқарор ошиқ кўз олдида ўз суюклисининг дил изҳорини тинглагандек ҳаяжонланар, врач томонидан ўлим ташхиси қўйилган бемор эса жаннатдаги ҳурларнинг овозини эшитгандек бўларди.

 Шу ерда хассос шоирнинг Паганини ҳақида ёзган битикларида жон бордек туюлади:

Машшоқ чалар эди- томошагоҳ гунг,

Ишонган эдилар Одам Атога

Жонни Ҳақ куй билан киритганига

Машшоқ чалар эди — оломон телба,

Ишонган эдилар Паганинининг

Иблисга қалбини сотганлигига.

Машшоқ чалар эди бахтни, сурурни,

Издиҳом тебраниб бири-бирига

Жонларин бахшида айлар эдилар.

Машшоқ чалар эди ғамни, қайғуни,

Руҳлари жисмини тарк этиб чиқиб

Еттинчи фалакка йиғлар эдилар.

Заллар… концерт заллари… Паганини уларни бирор марта бўш бўлганини эслолмасди. Ҳеч қачон бундай бўлмаган. Зал ҳам, одамлар ҳам бутун концерт давомида уни диққат билан, юрак ҳовучлаб ва ақлдан озар даражада таъсирланиб эшитишарди. Шундай лаҳзаларда залда пашшанинг учганиям билинмас, деворларидаги акустикада фақатгина скрипка овози жаранглар, скрипка торларида дунёга келган илоҳий куй ҳомуза тортиб атрофда  кезинарди.

Куй эмас эди у – тонг йиртиғидан

Гўдаклар кулгусин ўғирлаб чиққан

Мангу булоқларнинг

Қўшиғи эди,

Куй эмас эди бу-муждакаш елнинг

Яралмоқ сирини билмоқлик учун

Заминдан осмонга

Сўроғи эди.

Концерт тугагач, Паганини олқишлар, табриклар, гулдасталарга кўмиб ташлангани етмагандек юксак мартабали зотлардан кечки овқатга ёки балга таклиф оларди. Кечки овқат пайти қадаҳда унга Бургундиянинг энг аъло нав винолари узатилар, қўл қўйгани жой қолмаган дастурхонга устрица, чўчқа эти, балиқ икраси каби шоҳона таомлар ва меваларнинг энг саралари тортиларди. Балда у билан чиройда тенгсиз, корсети белига ёпишган, сочлари антиқа турмакланган, аслзода аёллар сокин куйга рақс тушишарди.

Шундай лаҳзаларда, Паганини ўз ибтидосининг энг гўзал лавҳаларига рўпара бўлар, бундан қалбида беихтиёр масрурлик ва шодонлик туяр, ўзини тангрига яқиндек еттинчи осмонда сезар, боз устига бу лавҳалар эртасига ва индинига бундан-да гўзалроқ сифатда рўй бериб, янаям ёрқин манзараларда ўзларининг давомийлигига уни тўлиқ ишонтиришарди. Бошқа томондан ундаги оғриқли йиллар ва машаққатли меҳнат шакллантирган скрипка ижрочилик маҳорати кундан кунга мукаммалашиб, инсонга берилиши мумкин бўлган камёб бахт акс этган бундай ажиб лавҳа ва манзараларнинг умри узоқ бўлишини тахмин қилишига туртки берарди…

Чап қўлимдаги суратга ҳам навбат етиб келди. Менимча, унинг шарҳига тўхталишнинг айни пайти (темирни доим қизиғида босиш керак). Бу суратда Италиянинг Парма шаҳридаги Паганини дафн этилган даҳма тасвирланган. Даҳманинг устида гумбаз, уни чамаси олтита устун кўтариб турибди. Унинг атрофи темир панжаралар билан ўралган, пештоқига “Николло Паганини” деган ёзувлар катта ҳарфлар билан лотин тилида ўйиб жойлаштирилган. Балки ички қисмида, яъни кадр ортида мармартошга скрипкачининг туғилган ва қазо қилган саналари ёзиб қўйилгандир. Ҳар ҳолда, даҳма бўлгандан кейин шундай бўлмай иложи йўқ.

Шу даҳма ичида ўлик Паганини ётганига ишониш қийин. Паганини 1840 йилда оламдан ўтган. Демак, бу даҳмада бир юз саксон йилдан бери у мангу уйқуда. Балки, ернинг остида ундан эндиликда бир уюм суяклардан бошқа ҳеч нима қолмагандир. Тобути ҳам чириб, қолдиқлари қурт-қумурсқаларга ем бўлиб, ҳидланиб, пўпанак босиб кетгандир.

Бу даҳма қўриқлаётган нарса фақат Паганинининг номи, холос. Тўғрироғи, исми ва шарифи. Шу ерга унинг кўмилганини кўрсатиб туриш даҳманинг асосий вазифаси. Паганини эса жисман борлиқни тарк этган. Унинг бир пайтлар одамга ўтли нигоҳ ташлаган кўзлари мангуга юмилган, юнонларники каби узун бўлган бурни энди ҳид билмайди, лаблари бутунлай қимтилган, доим елкасига тушиб юрган сочларидан асар қолмаган, скрипкада мўъжизалар яратган бармоқлари тарашадек қотган, туянинг ўркачига ўхшаган елкаси одам анатомияси дарсида экспонат сифатида кўрсатиладиган устихоннинг шу аъзосидан фарқ қилмайдиган аҳволга келиб улгурган.

Шу ерда ўйланасан киши. Унинг скрипкачилик маҳорати, эгаллаган билими-чи? Қаерга йўқолди? Наҳот, шундай интиҳо учун ҳар бир инсон ўзида ибтидони шакллантирса, ривожлантирса, мукаммал ҳолга келтириш учун ўзини ўққа-чўққа урса, изланса, кунни кун ва тунни тун демаса? Паганини тириклигида болалигидан бошлаб тинимсиз машқлар қилган, мусиқа назариясини — фуга, контрапункт, композиция, ноталар бирикмаси каби бало-баттарларни ўрганган, скрипкани маҳоратли чалиш учун кеча-ю кундуз меҳнат қилиб унинг муқаддас илмини эгаллаган. Бир кунда эса буларнинг барчаси ҳавога учиб кетган ва энди мана бу даҳма ичида ётган скрипкачидан бир уюм суяклар, исми-шарифи, туғилган йили ва қазо санаси акс эттирилган мармартошли плитадан бўлак ҳеч нима қолмаган (ижодий мероси ўз йўлига).

Даҳма… даҳма… У қишин-ёзин ўзгармайди. Шундай тураверади. Салкам икки юз йилдан бери шундай турибди, буёғига ҳам унинг абгор қисматига зиён-заҳмат етмайди. То қиёматгача шундай бўлади,  валлоҳи аълам! Тирик Паганинидан фарқли равишда ўлик Паганини бу ерда ёлғиз. Ўз вақтида концерт залларида шуҳрат ва гулдасталарга кўмилган, қимматбаҳо фойтунларда гастрол кетидан дунёни кезган, неча-неча улуғвор кимсаларнинг хонадонларида партўшак ва юмшоқ ёстиқларда тонг оттирган, ноз-неъматларга тўла дастурхонларда олиймақом меҳмонга айланган, соҳибжамол аёлларнинг суюклиси бўлган, скрипкаси орқасидан таърифлаб бўлмас бойлик орттирган Паганини энди манави кўримсиз, устунлари уринган, атрофини бегона ўтлар босган даҳма остидаги икки метргина жойда, тахта тобут ичида бир ўзи ётибди. Бир ўзи… На оиласиз, на дўсту биродарисиз, на уни кўкларга кўтарган мухлисларисиз ва на уни севган аёлларисиз…  

Қишда атрофга қор ёғиб, ҳаво совиб, изғирин бошланганида одамзод тугул мушук ёки қарғалар ҳам даҳма атрофида қорасини кўрсатмайди. Баҳор келганида табиат жонланиб, атроф кўкаламзорга айланганида унинг қаршисида  қора қутига солинган скрипка ёки виолончелини елкасига осганча бир-иккита ёш мусиқачилар пайдо бўлиб қолишади ва у ерда ўзларини “селфи” қилиб,  қувноқ фотосессия уюштиришади. Бу иш жонларига теккач,  бир-бирларини турли ракурсларда суратга ола бошлашади. Баъзан даҳма устунига суяниб, ўйчан турган қиёфада суратга тушишса, баъзан унинг ўртасида қўлларини чалиштириб ўзларини лентага муҳрлашади. Шундан сўнг, улар бу суратларини ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларига жойлаштириб, унда қалашиб ётган бекорчи обуначилари билан баҳам кўришади. Ёз келиб саратон ўз тафти билан борлиқни куйдиришга тушганида даҳма яна ёлғиз қолади. Ёзнинг исканжасида қовжирайди. Куз ҳукмронлиги ўрнатилганида уни жануб ёмғири тинимсиз ёғиб савалайди, Апеннин ярим оролининг қуюқ тумани қоплайди, шамол учириб келган хазонлар унинг остонасида жон бериб, ҳаёт билан видолашишади.

Паганини унда ёлғиз ётишда давом этади.  Кейинги манзили қаерлигини билмай, кўзларини юмиб, сукут сақлаб… На одамлар бор атрофида, на боши остида юмшоқ ёстиқ, на устида партўшак… Даҳма ҳудудида эса унинг маҳшаргача чўзилган изтироблари, якуни йўқ дод-фарёди ва хириллаган овози биргалашиб худди аросатда қолган дайди руҳлардек сарсон-саргардонликда учиб юришади…

Эй, менга олқиш-у санолар айтиб

Пойимга бош урган ожиз бандалар!

Эй, менга санъатда худосан, деган

Беҳишт қувғиндиси-гуноҳкор пуштлар!

Айтингиз- қаердан қуёш ва зулмат,

Қаердан муҳаббат, қаердан нафрат?

Кўзингиз яширманг, айтинг-бошланар

Қаердан дўзах-у, қаердан жаннат?

Суратларни пича вақт ўтгач алмаштириб кўраман. Ўнг қўлимдагисини чап қўлимга ва аксинча қилиб. Лекин, улардан қолган аччиқ таассурот барибир ўзгармайди.  Шунда ўйланиб қоламан: интиҳо рўй бергач, Паганини каби мусиқа санъатида беқиёс бўлган скрипкачининг елкасида кўтариб юрган  ибтидосидан жисман ҳеч нарса қолмабдики, бошқалар ўз ибтидосини бошида кўтариб юриши, унга бир осий каби сиғиниб яшаши шартмикин? Барибир  Одам Ато болаларининг барчасини устидаги жисмдан вақти келиб заррача ҳам қисм қолмайди ва икки дунё оралиғида у беқиёс бўладими ёки сариқ чақагаям арзимасми, сўроқсиз албатта ечиб олинади. Бу граммафоннинг титилиб кетган эски пластинкасидек гап ва бир вақтнинг ўзида янгисидек ҳам.

2020 йил, апрель. Марғилон

Эсседа Азиз Саиднинг “Паганинининг сўнгги концерти” достонидаги  мисралардан фойдаланилди.

Шерзод Ортиқов

Javob qoldiring:

Iltimos, sharhingizni kiriting!
Iltimos, ismingizni bu yerga kiriting