эссе

Ишхона жимжит. Кеча газета чиққани учун ҳамма ҳийла ҳотиржам. Иш столимга қарайман – китоб, ёндафтар, ноутбук, қаламдон. Айтганча, китоб! Абдулла Қодирий, “Кичик асарлар”, 1969 йил. Қаердан келиб қолганини билмайман, аммо кеча шу китобнинг ичидаги “Калвак маҳзумнинг хотира дафтари” ҳикоясини қайта ўқиганим ёдимда.

Келинг, шу мулла Калвак маҳзум ҳақида бироз фикр юритайлик.

Калвак маҳзум – эски одам. У ўзи яшаб турган ўлкасига кириб келаётган тараққиёт, тамаддун изларини эски қарашлари билан инкор қилаверади ва бу инкор остида ўта майда, ўта чиркин ва ўта кулгили даражада арзимас, аммо даҳшатли жаҳолат асосига қурилган манфаат ётади.

Калвак маҳзум билан шаҳар айланаман. Ёнимдан ўтган миршабнинг кийимига норози қарайман, паранжисиз ўқувчи қизга бепарда саволлар бериб гап эшитаман, маҳзум тоғамнинг малла тўнига илашиб чит бозорига бораман, буғолтир, инженер, халқпарвар савдогарларни алқайман, ўзимга ўхшамаганларнинг гўрига ғишт қалайман. Тўхта, мен ўзимни зиёли деб билмасмидим? Зиёли бўлсам, нега бу ишларни қиляпман?

Тасаввур қилинг, жаҳолатга маърифат деб ном берилса. Чинакам маърифат эса ёт унсур ўлароқ четга итқитилса. Четга чиқиб кетаётган ёшлар, ишлагани кетаётган гастрабайтерлар, четлаштирилган маданий соҳалар каби. Ва жаҳолат миллатнинг кўзгусига айланса… Нима бўлади?

Калвак маҳзумдек фикрлагичлар ҳозир йўқ, деб ўйлайсизми, қадрдон? Бор, аммо улар навниҳол қизлардан паранжи талаб қилишмайди. Миршабларга таъна қилишга ўзларида журъат тополишмайди, аммо ёшларни танқид қилишни қойиллатишади. Уларнинг бугун номлари кўп. Порахўр, билимсиз, талабаларнинг билимини эмас, галстук тақган-тақмаганинигина муҳокама қилишга ақли етадиган, тепадан белгилаб берилган программа асосидагина дарс ўтадиган, ўз фикрига эга бўлмаган ўқитувчи ва яна алламбалолар. Лекин энг аламлиси нима, биласизми? Энг аламлиси… Мақола ўқитувчилар ҳақида эмас!

Замон ўзгаради. Замонга қўшилиб одамлар ҳам. Хўш, халқ ўзгарадими? Менимча, йўқ. Миллат руҳияти ўзгармайди. Унинг руҳияти, ички ҳолати ўз илдизларидан узилиб кетмайди. Буни биз кўп кузатдик. Бозорларда, жамоат транспортларида, навбат кутишларда, дарсларда, судларда, сайловларда… Ҳамма жойда Калвак маҳзумлар бор эди. Улар ўзларининг жоҳилона манфаатларини ҳар ерга тиқиштиришар ва энг ачинарлиси, ҳеч кимса уларнинг бу ишига ҳайрат билан боқмасди. Биз Калвак маҳзумларга кўниккан эдик.

Қодирий бобо башоратчимиди? Йўқ, у ўз ҳикояси билан Калвак маҳзумларни танқид қилган ва бундай эскилик сарқитларини шу ҳикоя бирла йўқ қилодурман дея ўйлаган бўлсалар керак. Афсус, орамизда кимларнингдир томир-томиригача, суяк-суягигача эскилик соғинчи, пичоғи ёғ устида бўлган даврларга қайтиш истаги кучли экан. Уйғоқ ва бардавом экан. Бу бардавомлик, бефарқлик, тавқи лаънат муҳри қачон парчаланишини  Худонинг ўзи билдирмаса, биз осийлар бехабар ўтиб кетадирганга ўхшаймиз.

Калвак маҳзум ва жаҳолат. Бугун зиёли қатлам ўз кун тартибига қўйган масалаларни ҳудди Калвак тоғамнинг услубида ҳал қилинаётганга ўхшайди. Кино санъатини таҳлил ва танқид қилишни олайлик. Кинога Аристотель назарияси ва Кант эстетикаси призмасидан қараган ҳолда миллий колоритнинг қанчалар қуюқ берилганини ҳисоблаш, дид ва қарашларни таҳлил қилиш, жанр кесимларида монтаж, сюжет, либослар, декорация тадқиотларини ўтказиш, адабиётдан манба излаш, халқ фикрини, халқ эҳтиёжаларини ўрганган ҳолда фильм руҳияти устида изланишлар олиб бориш? Йўқ, биз буни билмаймиз. Ахир бизнинг бутун бошли маънавиятчилар армиямиз бор-ку! Уларнинг ўзи хоҳлаган фильмингизни лойга қориб беришади. Қўлларида эса энг даҳшатли “Бу фильм ўзбек менталитетига зид” деган қурол бор. Уларга фарқи йўқ, бу даҳо Тарковскийнинг фильмими, Аюб Шаҳобиддиновнинг навбатдаги санъат асарими ё Спилберг шедеврими… Қўлларига гулқайчи эмас, ойболта олиб санъат боғига маданиятсиз викинглар тамаддун ватани бўлмиш Муқаддас Рим империясига қандай бостириб келган бўлса, шундай шахдам одимлар ила кириб бораверишади. Бошқа соҳаларда ҳам шундайлар бор. Улар ҳам Калвак маҳзумнинг давомчилари бўлса, не дард? Ахир, биз Ибн Сино, Навоий, Бобур, Амир Темур, ал-Хоразмий каби буюк аждодларимиз билан фахрланамиз-ку? Нега энди Калвак маҳзумдек жоҳил боболаримизни тан олмаслигимиз керак? Япроқ ўзи турган дарахтнинг илдизи қуригани учунгина дарахтни тарк этмайди. У тан олади ва ўзининг ушоқдек жонини чириган илдиз соғаймоғи учун сарфлайди. Бу – табиат қонуни. Нима, сиз табиат қонунига қаршимисиз? Узр, бу гапим маънавият ўқитувчимга қитмир савол берганимда маънавият ўқитувчимнинг мен – одам бўлмайдиган ўқувчисига берган жавоб оҳангига ўхшаб кетди. Минг бор узр… Нетамиз энди, менинг ҳам қонимда эскича маънавиятчилик, сарқит ғояларга алданиш аталмиш ярамас одатлар бор.

Биз кўп нолиймиз, қадрдон. Нолишларимиз фарёдга айланади. Фарёдлар эса акс-садоларга. Бориб-бориб акс-садолар ҳам тинади ва биз оҳ чекишдан чарчаймиз. Бизни нолишга мажбур қилаётганларга таслим бўлиб, барига кўникамиз. Жаҳолатнинг маърифат шаклига кирмоғи шундай кечади.

Бу юртнинг эгаси бор, деймиз. Хўш, бу эгалар ким ўзи? Уларнинг юртини ҳимоя қилишдан бошқа яна қандай ташвишлари бор? Юртини ривожлантиришми, юртида тирик юришми, бир бурда нонини иссиқ ва ёруғ уйда ея олишми, ойлигидан ортагн пулига ҳеч йўқ ватанининг қай бир бурчагидаги сиҳатгоҳда дам олиб келишми ё боласини олийгоҳларда арзонроқ ўқитишми? Мен ҳали бу саволларга жавоб бериш учун жуда ёшман. Ёнимда бирон киши миллий муаммолар ҳақида оғиз очса, қишлоқларда яшаш учун курашаётганлар, битта туманда биттагина бўлган кутубхонада қўлларини куҳ-куҳлаб китоб излаётган болалар, уйи “снос” га тушиб, борарга жой тополмаётган оилалар, хотинини четга жўнатиб, бола боқиб ўтирган эркаклар, дод дейишга овози йўқ, овози бўлса эшитар бир кишиси йўқ, сув-ҳашаги ёлчитиб берлимайдиган, аммо ниҳоятда соғин сигир бўлиб қолган талабалар, ўзи жон сақлаб турган бинони сотиб юборган …лар дастидан кўчада қолган, ўқимайдиган ва қориндан бошқа ғами йўқ кимсалар сабаб куни “обуна” отлиғ гадойчиликка қолган журналистлар, бильярдхонага бору кутубхонага йўқ шаҳар марказлари, синф хонасида пальтосини ечмай, дарс тугагач ҳоким буванинг селекторига шошиладиган фаол ўқувчилар, уйқусиз тунларини илмга сарфлаб, охирида ишонганлари, эътимод қўйганларидан бир парча фахрий ёрлиқ олган кичик даҳолар, микрофон олдида жаннатнинг меъморидек кўринадиган, аммо оддий халқ қаршисида дўзах рамзига айланадиган кишилар ҳақида куюниб гапирса, қўйсангизчи бу гапларни, мен бир ўқийдиган, ўқиб-ўқиб четга “сурадиган”, тил биладиган одамман, деб илжайиб қўяман. Тушунинг, бу илжайиш томошаси тугаганидан сўнг шу қадар, шу қадар хўрлигим келадики, асти қўяверасиз. Хўрлик асносида аё Калвак маҳзум, авлодларингни бу ёқлардан олиб кет, биз яшолмаяпми ахир, деб ўкириб юборгим келади. Ўкиролмайман. Ўкирсам, нариги хонадаги муҳаррир ёрдамчиси Кумуш опа қўрқиб кетиши, мени аҳлоқсиз деб ўйлаши мумкин. Зотан… ўзингиз тушунасиз, мен зиёли одамман-ку. Дарвоқе, Калвак маҳзум ҳам инқилобдан аввал шу жаҳолату сарқитхўрлиги ила маҳалласида имом эрди. Ҳурматли кишилардан саналарди.

Столим ҳамон бетартиб. Асабларимдек. Аммо, қўлимда ҳазрат Қодирий. Виқор, изтироб, алам ва умид тўла кўзларини мен ғарибга тикиб турибди.

– Ҳазратим, бу жаҳолат оловини ким ўчиргай, – сўрайман Қодирийдан.

Очиқ қолган деразадан шамол кириб китоб саҳифаларини шилдиратади. “Калвак маҳзумнинг хотира дафтари” – шамол шу саҳифага келганда таққа тўхтайди. Бу ҳам бир аломатмикан, дея ўйлаб қоламан. Аломатдан маломат чиқмаса бас, фақат шафоат бўлур, дея чойини ҳўплаб қўядиган жийдадек юмшоқ бувимни эслайман. Таппи ёпиб, пахта териб қўллари қабарган бувимни…

Калвак маҳзум, қайдасиз энди? Келиб, бу давомчиларингизга ўз пушаймонлигингизни, жаҳолат минг рангланса ҳам охири чинакам маърифат ғолиб чиқажагини, ҳеч йўқ ўша маърифат четдан қўним топиб бўлсада яшаб кета олажагини тушунтирмайсизми? Халққа ҳам айтар сўзингиз бордир? Айтинг, ўзгаришга, йигирма биринчи асрда яшаётганини ҳис қилишга, ҳуқуқини фақат билиш эмас, балки талаб қилишга ҳам ақли етадиган бўлсин. Ахир, ўзида инсоф бўлмаса, бу халқни Ҳорун ар-Рашид келиб ҳам одам қилолмайди-ку. Ўзида, амалида ҳалоллик бўлсин. Номини шер атаб каламуш уясида кун кечирган йилларига ачинмайдими бу халқ? Калвак маҳзум, ачинмайдими? Порани олган қўллари билан эртага порахўрликка қарши нимарса ёзишга, пора берган қўлларини қулоғининг юмшоғига босиб намоз ўқишга, ёшларга боққан таънали кўзлари билан набирасига боқишга уялмайдими? Ўз тажрибангизни, ерга ишқалган бурнингизни буларга кўрсатинг. Кўрсатишга бизнинг виждон чидамайди. Чунки ўзимизни фариштадан олиб фариштага минг солмайлик, ҳар кимнинг оғзи қон, гуноҳ савати майдон.

Қайдасиз, Калвак маҳзум? Ҳақиқат, ҳақгўйлик фароғатнинг калитими? Бизга шуни айтмай кетдингиз-ку?

Афсус, Қодирий бобо ҳам, Калвак тоға ҳам ўз гўрларида тинчгина ётибдилар. Энди бизнинг саволга сиз жавоб беринг, ҳазрати газетхон: Халқни жаҳолатдан қутқармоқ учун нима қилмоқ керак?

Мирзоҳид Музаффар

Манба: “Тошкент ҳақиқати” газетаси

Javob qoldiring:

Iltimos, sharhingizni kiriting!
Iltimos, ismingizni bu yerga kiriting